بېليز

16 سلواغه 1396 حشمت الله نوري

پخوانی هندوراس چې اوس يې بېليز بولي، د کارابین سمندرګي په لویدیځه څنډه کې د لویدیځ طول البلد د ۸۷ او ۸۹ درجو او د شمالي عرض البلد د ۱۶ او ۱۹ درجو په منځ کې موقعیت لري.
پراخوالی يې ۸۸۳۳ میله مربع دی چې له دې پلوه د نړۍ ۱۵۲ هېواد ګڼل کېږي.
د بېليز شمال ته مکسیکو، جنوب او لويديځ ته یې ګواتیمالا او ختیځ ته يې کارابین سمندرګی موقعيت لري.
د بېليز کوچنی هېواد د ځانګړي جغرافیایي موقعیت له کبله څو ډوله هوا لري.
د شمالي سیمو هوا يې ډېره توده او د کارابین په سواحلو کې د پرتو سیمو هوا یې په زړه پورې معتدله او لنده ده.
په عمومي توګه بېليز دوه موسمونه لري. د اورښتونو موسم يې له مې څخه پيل کېږي او تر نومبر پورې دوام کوي. وچ موسم يې بيا له فبرورۍ څخه پيل کېږي او تر مې مياشتې پورې دوام کوي. په دغه هېواد کې د جون له میاشتې بيا تر نومبر پورې سمندري توپانونه لګېږي او په سرحدي سیمو کې يې د اوبو څپې راپورته کېږي.
بېليز په منځنۍ امریکا کې د یوکاتان ټاپووزمې په جنوب لویدیځه برخه کې پروت کوچنی هېواد دی. بېليز ډېرې هوارې ځمکې لري خو په جنوبي سيمو کې يې څو کوچني غرونه هم شته.
په دغه هېواد کې ټيټه سيمه د کارابین سمندرګي صفري نقطه او لوړه یې بيا د ویکټوریا څوکه ده چې ۱۱۲۴ متره لوړوالی لري.
د بېليز پلازمېنه بېلموپان ښار دی. د دغه هېواد د وګړو شمېر څلور لکو تنو ته رسېږي. په هر کيلومتر مربع سيمه کې يې ۱۵ تنه ژوند کوي. ۴۴ سلنه اوسېدونکي يې ښاري او پاتې ۵۶ سلنه نور يې بيا کليوالي ژوندونه لري. په بېليز کې د ژوند تمه په منځنۍ توګه ۶۹ کاله ده.
د دغه هېواد ۵۳ سلنه وګړي د مستيزو، ۲۶ سلنه يې د کرول، ۱۱ سلنه يې د سپين، ۶ سلنه يې د کاريفونا، ۳ سلنه يې د ختيځ هندي او ۱ سلنه يې بيا د نورو اسيايي نژادونو درلودونکي دي.
د بېليز ۳۰ سلنه اوسېدونکي د رومن کاتوليک، ۳۱ سلنه يې د پروتستانت، ۱۴ سلنه يې نور عيسويان او پاتې يې هندوان او بودايان دي.
رسمي ژبه يې انګليسي ده او ۶۳ سلنه وګړي يې په همدې ژبه خبرې کوي. پر دې سربېره يې يو شمېر وګړي په هسپانوي، جرمني او ماياني ژبو هم خبرې کوي. لیک یې لاتین دی.
بېليز شپږ اداري واحدونه لري. سان اکناسیو، ارنج واک، بېلموپان، دانکاریکا، کوروزال، پونتا او کوردا يې لوی او مشهور ښارونه دي.
د بېليز د حکومت بڼه مشروطه پاچایي ده. د دغه هېواد لومړنی اساسي قانون په ۱۹۵۴ کال کې جوړ شوی چې تر دې مهاله پرې څو ځلې بيا کتنه شوې ده.
په بېليز کې پاچايي میراثي ده. د هغه ګوند یا ګوندونو د ائتلاف مشر چې په ولسي جرګه کې تر ټولو ډېرې رایې وګټي د لومړي وزیر په توګه ټاکل کېږي.
د بېليز ملي شورا دوې جرګې لري. د مشرانو جرګه؛ دوولس غړي لري چې شپږ يې د ګورنر جنرال له لوري د لومړي وزير په مشوره، ۳ يې د اپوزېسيون د مشر په خوښه او درې نور يې د کليساګانو د شورا، د سوداګرۍ او صنايعو خونو او مدني ټولنو په مشوره ټاکل کېږي. د بېليز د ملي شورا دويمه، جرګه ولسي جرګه ده؛ ۳۱ غړي لري، پنځه کاله کار کوي او ټول غړي يې د خلکو په خوښه ټاکل کېږي.
په بېليز کې د رایو ورکولو قانوني عمر ۱۸ کاله دی او د رايې ورکړه د خلکو د عمومي حق په توګه په رسميت پېژندل شوې ده.
د بېليز حقوقي نظام پر برېټانوي قوانینو ولاړ دی. ستره محکمه د دغه هېواد تر ټولو لوړ قضایي ارګان دی چې يو مشر او دوه قاضیان لري.
د بېليز محکمې په ۲۰۰۵ کال کې پرېکړه وکړه، هغه دوسيې چې وړاندې د کارابين د عدالت محکمې ته استول کېدې، تر دې وروسته به د پرېکړو لپاره لندن ته استول کېږي.
د خلکو متحد ګوند، متحد ولسواک ګوند، د خلکو ملي ګوند او د اصلاحاتو ملي ګوند د بېليز مخکښ سياسي ګوندونه دي.
د بېليز په وړوکي اقتصاد کې د سيلانیانو عواید لومړی ځای لري او ډېر بهرني اسعار دغه هېواد ته له همدې لارې وروړل کېږي. په بېليز کې د اقتصاد خصوصي برخه پیاوړې او د دولتي سکتور په پرتله پرمختللې ده.
اقتصادپوهان وایي، هغه تګلارې چې د بېليز دولت د اقتصاد د پرمختګ لپاره غوره کړې لکه د بهرنیو اسعارو اسانه بدلون، پولي، اداري او مالي اصلاحاتو او بهرنیو او کورنیو پانګه والو ته قانوني او حقوقي اسانتیاوو د دغه هېواد د اقتصاد ۴ سلنې پرمختګ ته لاره هواره کړې ده. په ۲۰۰۶ کال کې په بېليز کې د تېلو زېرمې وموندل شوې. د تېلو را ايستلو د بېليز له اقتصادي پرمختګ سره ډېره مرسته وکړه او د خلکو په ژوند کې محسوس بدلون راغی.
د بېليز د ناخالص کورني توليد کلنی ارزښت دريو ميلياردو ډالرو ته رسېږي. دغه ارزښت کال تر بله دوه سلنه وده کوي. د سړي سر کلني ارزښت کچه يې ۴۷۲۴ امريکايي ډالره ده.
د دغه هېواد د ناخالص کورني تولید په سکټوري جوړښت کې ۱۳ سلنه ونډه د کرنې، ۱۶ سلنه د صنعت او پاتې نوره بيا د خدماتو ده. دغه هېواد د کار ۱۵۰ زره بشري ځواک لري چې ۱۵ سلنه يې وزګار دي او ۳۰ سلنه کورنۍ يې بيا د بېوزلۍ تر سرې کرښې لاندې ژوند کوي.
د بېليز په کلنۍ بودجه کې ۴۵۵ ميلیونه ډالره عوايد او ۵۰۰ ميليونه ډالره لګښتونه شامل دي.
د دغه هېواد ۳.۵ سلنه ځمکه د کرکيلې وړ ده. ۲.۲ سلنه ځمکه یې څړځایونو، ۸۵ سلنه يې ځنګلونو او پاتې نوره يې بيا غرونو، غونډیو، سیندونو، ښارونو، د کار او تولید ځایونو او د استوګنې کلیوالو سیمو نیولې ده. د بېليز ۱۰ سلنه خلک د کرنې په سکتور کې په کار بوخت دي.
لرګي، تنباکو، پنبه، قهوه، ګني، وریجې، غنم، لوبیا، مېوې، سابه، غوښه، لبنیات، هګۍ او واښه د دغه هېواد د کرنې او مالدارۍ محصولات دي.
د بېليز د صادراتو کلنی ارزښت ۶۴۱ ميليونه ډالره دی په داسې حال کې چې د ۹۲۳ ميليونو ډالرو په ارزښت کلني واردات لري. امريکا، مکسيکو، کيوبا، ګواتيمالا او چين د بېليز لوی او مهم سوداګريز شريکان دی. د پيسو واحد یې بېليزي ډالر دی، مالي کلونه يې د يو کال د اپرېل له لومړۍ څخه پيل کېږي او د بل کال د مارچ تر ۳۱ مې نېټې پورې دوام کوي.
دغه هېواد د اورګاډي پټلۍ نه لري، خو ۳۳ لويې او ۱۵۶ کارګو بېړۍ یې چلېږي. بېليز دغه راز ۴۷ هوايي ډګرونه لري چې شپږ يې پاخه او نور يې خام دي. د ټليفون کوډ يې ۰۰۵۰۱ دی او د ۴۰ زرو په شاوخوا کې خلک يې انټرنېټي خدمتونو ته لاسرسی لري.
بېليز په ۱۹۹۸ زېږديز کال کې خپل راډیو ټلوېزیون خصوصي سکتور ته پرېښودل او خلکو ته یې اجازه ورکړه چې په دې برخه کې پانګونه وکړي. په دغه هېواد کې دا مهال اته ټلوېزیونونه او ۲۵ راډیوګانې فعاليت لري.
بېليز د امریکا له کوچنیو، خو خوندي، هوسا، شتمنو او ښایسته هېوادونو څخه دی چې سیلانیانو ته خورا ډېر په زړه پورې ځايونه لري او د عوايدو لويه برخه يې هم د ګرځندوی صنعت له لارې ترلاسه کېږي.
د بېليز ۷۲ سلنه خلک په لیک او لوست پوهېږي او منځنۍ یا لوړې زده کړې لري. ۹۰ سلنه نجونې او هلکان يې په منځنۍ توګه ۱۴ کاله درس لولي او زده کړې کوي. په بېليز کې زده کړې له ۵ تر ۱۴ کاله عمر لرونکو ماشومانو او تنکيو ځوانانو ته وړيا او اجباري دي.
دفاعي ځواک، ځمکنی پوځ، سمندري او هوايي ځواکونه او د داوطلبانو ګارډ د بېليز هوایي ډلکي او داوطلب ګارډ د بېليز د دفاعي او امنيتي ځواکونو څانګې دي. په بېليز کې د عسکرۍ خدمت اجباري نه دی خو هر څوک کولای شي چې د ۱۸ کلنۍ عمر په بشپړولو سره د يو کال لپاره په پوځ کې دنده ترسره کړي.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژیکو څېړنو مرکز په کتاب کې د بېليز پېژندګلوي نشته او له همدې ښکاري چې دا دواړه هېوادونه يو له بل سره هېڅ راز اړيکې نه لري.
د کابل او بېلموپان تر منځ د وخت توپير اته نيم ساعته دی.

دغه مطلب ته ستوری ورکړه
(0 رایې)

خپل نظر ورکړئ

Make sure you enter the (*) required information where indicated. HTML code is not allowed.