د ۱۹۴۶م کال د مې په ۳مه نېټه د جاپان په توکيو کې د لري ختيځ د نړيوالې نظامي محکمې د قضاوت کولو په محکمې کې د چين، پخواني شوروي اتحاد، امريکا، بريتانيا، فرانسې په شمول د يوولسو ملګرو هېوادونو قاضيانو د جاپان د لومړۍ کچې جنګي مجرمين محاکمه کړل.
د عمومي محکمې وخت دوه نيم کاله دوام درلود چې عمومآ ۸۱۸ځلې محکمې غونډې شوې، ۴۱۹ شاهدانو په محکمې کې خپل شهادت وړاندې کړ، څه باندې ۴۳۰۰ شواهد منل شوي، په محکمې کې ۴۸۰۰۰پاڼې ريکارډونه جوړ شوي، ۱۲۰۰پاڼې د محکمې حکمونه شوي و. دا په تاريخ کې ډېره لويه پيمانه او پيچلي نړيواله محاکمه وه او د فاشيزم پر ضد د نړيوالې جګړې له برياليتوب وروسته د جاپان پوځي پالنې ته تر ټولو قوي تصفيه وه.
په دې محکمه کې پر نورو هېوادونو د جاپان د تيري تاريخ بررسي او د جاپان د جنګي مجرمينو په اړه قضاوت شوی او بشري عدالت پکې منعکس شوی دی. د توجو هيديکي، دوهيهارا کينجي، ماتسوي ايوان، هيروتا کوکي په شمول اووه جنګي مجرمينو ته د اعدام سزا ورکړل شوې، د کدو کوچي په شمول شپاړس تنه جنګي مجرمين په عمري بند محکم شول. دوی پر چين د تيري کولو، په نان جينګ کې د لويې وژنې، د کيمياوي ويروس له لارې د بې شميره چينايانو د وژلو په شمول د پوځي پالنې يو لړ جرمونه تر سره کړي دي. د چين قاضي (مي ژو او) دا سي ليکلي: زه غچ اخيستونکی نه يم، زه هيڅکله نه غواړم چې د جاپان امپرياليزم جرمونه د جاپان خلکو ته منسوب کړم، خو زه معتقد یم چې د تيرو کړاوونو هیرول به راتلونکي د ناورینونو رامنځته کېدو لامل شي.
په وروستيو کلونو کې «د لرې ختيځ د نړيوالې نظامي محکمې د راټول شويو شواهدو اسناد» او نور تاريخي اسناد له تنظيمېدو وروسته مطالعه شوي، په ځانګړې توګه «د لرې ختيځ د نړيوالې نظامي محکمې ريکارډونو ـــ ژباړې بڼه» په چيني ژبه چاپ شوي، په توکيو کې د جنګي مجرنيو په اړه د قضاوت کولو تاريخي حقيقتونه لا روښانه شوي. د دغې محکمې ستر تاريخي اهميت نه يوازې دغو جنګي مجرينو ته سزا ورکول و، بلکې د جرمني په نورنبيرګ کې له محکمې سره يو ځای نړيوال قانون او اصول او د انسانانو د تمدونونو ګډې پيژندنې تائيد شوې دي. تيري کوونکي جنګ د انسانانو پر ضد جرم دی، د تيري کوونکي جګړې پارونکي بايد جزايي دندې پر غاړه واخلي، فرمانبرداري له مجازات څخه د خلاصون دلیل نشي کېدای، هر يو هېواد او ملت بايد په هيڅ پلمه تيري کوونکي کړنې تائید نه کړي او یا په هېڅ دلیل له خپلو جنایتونو انکار ونه کړي. په دغه محکمه کې قضاوت له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د نړيوال نظام د تر ټولو مهم قانون او اخلاقو يو بنسټ دی.
مګر د انديښنې وړ خبره دا ده چې له اتياوو کلونو وروسته د جاپان پوځي پالنه اوس د نړيوال عدالت او قانون په پريښودلو سره د بيا پورته کېدو تمايل لري.
د جاپان حکومت د ښي پاله ځواکونه داسې نظريې خپاروي، چې د توکيو په محکمه کې د قضاوت کولو نتيجه بې اغيزې وه او دا نيت لري چې د دغې محکمې د قضاوت کولو عدالت تر پوښتنې لاندې راولي. د جاپان د تاريخ په تدريسي کتابونو کې د چين په نان جينګ ښار کې د لويې او وحشتناکې وژنې پيښه کم اهمیته ښودل شوې او داسې اصطلاحات لکه (جنسي غلامانې) او (اجباري استخدام) چې د جاپاني پوځ جنایتونه افشا کوي، په وار وار سانسور شوې دي. ګن شمېر خلک د جاپان د ياسوکوني معبد کې د جنګي مجرمينو زيارت ته ورځي، د جاپان د ښې پالو ځواکونو په ښکاره ډول بېرته پوځي پالنې ته مخه کړې، او د هغوی دغه اقدامات د نړیوالې سولې مربوط تاریخي او اخلاقي اصولو مستقیم برید دی چې اتیا کاله پخوا د توکيو په محکمه کې ایجاد شوي دي.
چينايان له ربړونو څخه نجات موندلی او سولې ته ډېر ارزښت ورکوي؛ د اسيا خلک د جګړو له لمبو څخه خلاص شوي او په وینه کې يې د جاپان د نظامي ګرۍ پروړاندې هوښیارۍ جرړې غځېدلې دي نو د جاپان. د پوځي پالنې د بيا فعال کېدو هر ډول نيت او کړنې به ناکامې شي.
