د امریکا او ایران اړیکې له هغه وروسته تر ټولو ترینګلي مرحلې ته ننوتې، چې ایراني ځواکونو هورمز تنګي ته څېرمه د امریکا یوه بې پيلوټه الوتکه نسکوره او په دې سره یې د جګړې د چمتووالي اعلان هم وکړ. دې دواړو هېوادونو اړیکې له هغه راهیسې چې ولسمشر ټرمپ واک ته رسېدلی، ورځ تر بلې مخ په ځوړ روانې دي، تر دې چې د امریکايي الوتکې له نسکورېدو څو ساعته وروسته ولسمشر ټرمپ پر ایران د برید حکم صادر، خو ډېر ژر د یو لړ ملحوظاتو له امله ترې په شا شو. په دې لیکنه کې د امریکا او ایران د اړیکو په شالید، د جګړې په ممکنه پېښېدو او پر افغانستان د دې جګړې پر اغېزو غږېږو.
د ایران او امریکا د اړیکو شالید
ایران او امریکا په تېر کې ستراتیژیک ملګري پاتې شوي، د شلمې پېړۍ تر اتمې لسیزې پورې دا هېواد په سیمه کې د امریکا تر ټولو نږدې او همکار هېواد و، تر دې چې په ۱۹۵۰ ز کال کې د متحده ایالتونو په مرسته رضاشاه پهلوي د یورانیمو د غني کولو پروګرام پیل او امریکا یې په تجهیزاتي او تخنیکي برخو کې همکاري کوله. په ۱۹۷۹ ز کال کې د امام خمیني په مشرۍ، ایرانیانو د شاه په ضد اسلامي انقلاب وکړ او په پایله کې شاه له واک څخه لرې او مصر ته وتښتېد. د وخت امریکايي ولسمشر جیمي کارتر په ۱۹۸۰ ز کال کې له ایران سره ټولې ډيپلوماټیکي اړیکې پرې او سفارت یې بند کړو. دری کاله وروسته د امریکا او ایران ترمنځ اړیکې نورې هم خرابې او امریکا په ایران تور ولګاوه، چې په ناقانونه ډول یورانیم غني کوي او په دې لړ کې یې پر دغه هېواد سخت اقتصادي بندیزونه ولګول. په ۲۰۰۰ ز کال کې امریکا د ایران د اټومي تاسیساتو او یورانیمو له غني کولو څخه د نظارت لپاره دغه هېواد ته یو هئیت ولېږو او د هیئت د ارزونو له مخې، ایران د ناقانونه او مشکوکو فعالیتونو په تر سره کولو تورن شو.
په ۲۰۱۰ ز کال کې ایران په بې ساري ډول د یورانیمو د غني کولو پروسه پراخه او پورته کړه او امریکا یې هم په ځواب کې پر دغه هېواد درانه تحریمات وضع کړل. په ۲۰۱۳ ز کال کې امریکا، چین، برېټانیا، روسیې، فرانسې او جرمني د ایران د اټومي فعالیتونو د مخنیوي په موخه، له دغه هېواد سره موقتي تړون او په ۲۰۱۵ ز کال کې په ټولو مواردو موافقې ته ورسېدل او په وروستي تړون یې هم هوکړه وکړه.
ولسمشر ټرمپ چې کله واک په لاس کې واخیست، شاوخوا یو کال وروسته یې د ۲۰۱۷ ز کال په جولای کې له ایران سره د اوباما د ادارې تړون لغوه او پر دغه هېواد یې نوي بندیزیونه وضع کړل. د یوه کال په اوږد کې یې د ایران د تیلو صادرات نیمايي ته را ټيټ کړل او په تازه اعلان شویو بندیزونو کې یې ژمنه وکړه، چې تر راتلونکو شپږو میاشتو پورې به د صاداراتو یاده لړۍ صفر ته را ټيټه کړي. په دې منځ کې د ایران د سپاه پاسداران په ګډون، پر ډېرو بنسټونو بندیزیونه لګولي او په وروستیو ورځو کې په نظامي لحاظ هم دا هېواد له څلورو اړخونو محاصره شوی او خبره تر دې ځایه رسېدلې، چې امریکا پر ایران د برید په اړه په کور دننه او بهر مشورې پیل کړې دي.
پر ایران ممکنه برید
امریکا داسې مرحلې ته رسېدلې، چې د بې پيلوټه الوتکې د غورځېدو په اړه باید غبرګون وښيي. ولسمشر ټرمپ په هورمز تنګي کې د امریکايي الوتکې د نسکورېدو له پېښې څو ساعته وروسته پر ایران د برید حکم وکړ، خو په کور دننه د یو لړ فشارونو او د ممکنه برید د ناوړه پایلو له امله بیرته په شا شو.
ظاهراً د امریکا او ایران روابط هغې مرحلې ته په ننوتو دي، چې په نن او سبا کې به دې دواړو هېوادونو ترمنځ جګړه ونښلي، خو مسئله تر دې کچې ساده او اسانه نه ده. که دې دواړو هېوادونو سیاسي، اقتصادي او نظامي ځواک پرتله شي، طبیعي خبره ده چې امریکا په کراتو ځواکمنه او غښتلې ده، خو یو لړ نور نړیوال او سیمه ییز مجبوریتونه دي، چې د امریکا پښې او لاسونه یې ور تړلي او د دې ملاحظاتو له امله نه شي کولای غوڅه پرېکړه وکړي.
په کور دننه امریکا کې د جګړې په اړه عامه ذهنیت خراب دی، د تېرو کلونو خلاف یې پخواني متحدین یا له لاسه ورکړي او یا حداقل د ایران په اړه خپل دریځ لري، چې مجبوراً امریکا یې باید نظر او خبرې ته غوږ ونیسي.
په ورته مهال سیمه کې امریکا په منځني ختیځ او افغانستان کې عملاً په وسله واله جګړه کې ښکېله ده، دا جګړې هغه مهال پیل شوې وې، چې نه په چین او نه په روسیه کې اوسنی ځواک موجود و او نه امریکا په اقتصادي او سیاسي لحاظ په اوسنۍ بڼه مجبوره وه، خو اوس چې امریکا د ایران په اړه ورته غبرګون ښيي، دا به سیمه ییزو او نړیوالو سترو لوبغاړو ته په سخته د منلو وړ وي.
په ټوله کې دې دواړو هېوادونو ظاهري ترینګلې اړیکې د دې مانا نه لري، چې امریکا له ایران سره جګړې ته ننوزي، بلکې تر ډېره پورې خپله امریکا په دې لټه کې ده، چې له جګړې پرته خپلې موخې تر لاسه او پر ایران کافي فشارونه وارد کړي.
د امریکا – ایران جګړه او پر افغان مسایلو یې اغېزې
ایران د افغانستان ګاونډی او په ډېرو مسایلو کې دخیل هېواد دی او امریکا د یوه ستراتیژيک ملګري هېواد په توګه د افغانستان په چارو کې له تېرو څو لسیزو راهیسې فعال رول لري. دواړه هېوادونه د افغانستان په چارو کې په مثبت او منفي بڼو له کلونو راهیسې فعال رول لوبوي او ترمنځ یې منفي تعلقات د افغانستان پر چارو هم منفي تاثیرات درلودلی شي.
اوسمهال چې افغانستان نه د خپلواکې تصمیم نیونې امکانات او صلاحیت لري او نه هغسې شرایطو ته زمینه برابره ده، چې د دې دواړو هېوادونو له کشمکش څخه ځان خوندي کړي، طبیعي خبره ده چې تر ډېره پورې به یې پر دغه هېواد اغېز هم منفي وي. د افغانستان د سولې په اړه سیمه ییزه او نړیواله اجماع رامنځ ته شوې، که امریکا په داسې مهال په ایران برید وکړي، د قدرت هغه توازن چې له کلونو راهیسې یې چین او روسیه په لټه کې دي، له منځه ځي او یاد هېوادونه به له هغو مسایلو او توافقاتو هم په شا شي، چې د افغانستان په شمول یې د یو لړ نورو مسایلو په سر له امریکا سره نسبي توافق کړی دی.
د دې ترڅنګ، که امریکا په نړیواله کچه په یوه بله جګړه کې ښکېله شي، د ۲۰۰۳ ز کال په څېر چې د عراق په چارو کې ښکېل شوه، یو ځل بیا به د افغانستان مسایلو ته شا او تر ډېره پورې به خپل تمرکز پر ایران ور ټول کړي.
