د افغان کډوالو کړاوونه؛ نړیوال وجدان او د عدالت غوښتنه

په ایران او پاکستان کې د افغان کډوالو کړاوونه یو داسې تلپاتې بشري بحران دی چې نړیوالې ټولنې یې په اړه چوپتیا غوره کړې. دا کړاوونه چې د نړیوالو بشري قوانینو ښکاره سرغړونه ده، نه یوازې د افغان کډوالو ژوند ګواښي، بلکې د سیمې ثبات ته هم زیان رسوي. ایران او پاکستان دواړه په دوامداره توګه افغان کډوال په غیرانساني ډول کړوي، هغوی ربړوي، د اقتصادي او ټولنیزو حقونو څخه یې بې‌برخې کوي، او په زور یې خپل هېواد ته شړي. په داسې حال کې چې دا کړنې د نړیوالو اصولو او بشري حقونو سره ښکاره ټکر لري، نړیوالې ادارې او د بشري حقونو سازمانونه لا هم عملي اقداماتو ته نه دي رسیدلي.
په ایران کې د افغان کډوالو حالت د ټولو لپاره د اندېښنې وړ دی. د سرحدي ځواکونو له‌خوا افغان کډوال نیول کېږي، ځورول کېږي، او په ځینو مواردو کې حتی د ژوند حق ترې اخیستل کېږي. دغه هېواد د نړیوالو بشري تړونونو خلاف عمل کوي، خو د افغان کډوالو حقونو ته هیڅ پام نه کوي. کډوال د اقتصادي ستونزو او تعصب له امله له سختو شرایطو سره مخ دي، چې د هغوی د ژوند شرایط لا خرابوي. له بلې خوا، پاکستان د خپلو افغان کډوالو د کړولو په برخه کې له ایران څخه شاته نه دی پاتې. د پولیسو له‌خوا د افغان کډوالو ځورونه، د هغوی ناقانونه نیونه او په زوره ایستل هغه څه دي چې پاکستان یې د نړیوالو قوانینو خلاف ترسره کوي.
د ملګرو ملتونو په ګډون د نړیوالې ټولنې چوپتیا د افغان کډوالو ستونزې لا پسې زیاتې کړي دي. نړیوال سازمانونه او په ځانګړې توګه د کډوالو نړیوال سازمان (UNHCR) باید د دې ستونزې د حل لپاره جدي او عملي ګامونه پورته کړي. د افغان کډوالو د حقونو خوندیتوب یوازې د نړیوالو ادارو اخلاقي مسؤلیت نه دی، بلکې دا د نړیوال امنیت او ثبات لپاره هم اړین دی. په دې اړه د نړیوالو سازمانونو کمزوري اقدامات نه یوازې د بشري حقونو ارزښتونه تر پوښتنې لاندې راولي، بلکې د نورو هېوادونو لپاره هم یوه خطرناکه بېلګه جوړوي.
ایران او پاکستان دواړه د بشري حقونو د نړیوالو تړونونو برخه دي، خو د خپلو ژمنو خلاف عمل کوي. د کډوالو د حقونو خوندي کول د نړیوالو قوانینو یوه مهمه برخه ده، چې له مخې یې هر هېواد مکلف دی چې کډوالو ته د ژوند، کار او تعلیم بنسټیز حقونه ورکړي. په دې اړه د نړیوالې ټولنې بې‌پامۍ د افغان کډوالو کړاوونه نور هم زیات کړي دي. که دغه هېوادونه د خپلو غیرانساني کړنو د دوام اجازه ولري، دا به نه یوازې د افغان کډوالو، بلکې د نړیوال بشري وجدان لپاره هم یو لوی زیان وي.
د وخت اړتیا ده چې نړیواله ټولنه، په ځانګړې توګه د کډوالو نړیوال سازمان او د بشري حقونو ادارې، د افغان کډوالو د کړاوونو د بندولو لپاره فشارونه زیات کړي. نړیواله ټولنه باید پر ایران او پاکستان زور راوړي چې د بشري حقونو نړیوال اصول په پام کې ونیسي او د افغان کډوالو سره د انساني چلند له لارې د خپلو نړیوالو ژمنو درناوی وکړي. د دې ستونزې دوام نه یوازې د سیمې ثبات ته زیان رسوي، بلکې د بشري حقونو نړیوال ارزښتونه هم زیانمنوي.
د افغان کډوالو کړاوونه نه یوازې د افغانستان لپاره، بلکې د ټولې نړۍ لپاره یو جدي ازمون دی. نړیواله ټولنه باید په دې اړه خپل غږ پورته کړي او پر دواړو هېوادونو فشار زیات کړي چې د افغان کډوالو د کړولو څخه لاس واخلي. وخت راغلی چې د بشري حقونو لپاره په ګډه کار وشي او د افغان کډوالو لپاره یو خوندي او باعزته ژوند تضمین شي.