پاپوا نیوګیني

پاپوا نیوګیني د ارام سمندر په لوېدیځ کې د مرجان سیند په شمال لوېدیځه څنډه او د سولومان د سیند په لوېدیځ کې، د اندونیزیا د لوېدیځ ایریان ولایت په ختیځ او د اسټرالیا شمال لور ته، د ختیځ طول البلدونو د ۱۴۱ او ۱۵۱ او د جنوبي عرض البلدونو د صفر او لسو درجو ترمنځ موقعیت لري. د دغه هېواد ټول پراخوالی ۱۷۸۷۰۴ میل مربع دی، چې له دې پلوه د نړۍ ۴۹ م لوی هېواد بلل کېږي.

د پاپوا نیوګیني شمال ته شمالي ارام سمندر، جنوب ته اسټرالیا او د مرجان سیند، ختیځ ته د مرجان او د سولومان سیندونه او لوېدیځ ته یې نیوګیني موقعیت لري.

پاپوا نیوګیني د ارام سمندر له اوبو سره د ګاونډیتوب او د استوا له کرښې سره د نږدېوالي له امله، لنده او توده سمندري هوا لري.

د دغه هېواد پلازمېنه د مورسبي ښار دی او نفوس یې ټولټال څه کم نهو میلیونو کسانو ته رسېږي، چې په هر کیلومتر مربع سیمه کې یې ۱۴ کسان ژوند کوي.

د پاپوا نیوګیني ۲۵ سلنه وګړي په ښارونو او ۷۵ سله نور یې بیا په کلیو او بانډو کې ژوند کوي. د دغه هېواد د قانون له مخې، هره کورنۍ په ټول عمر کې یوازې د څلورو ماشومانو د درلودو حق لري.

د دغه هېواد رسمي ژبې توک پسین، انګلیسي او هري موتو چې دي، خو لیکدود یې بیا لاتیني دی.

پاپوا نیوګیني د اداري وېش له پلوه په ۱۸ ولایتونو او یوه کورواکه سیمه او یوه ولسوالۍ وېشل شوی دی. سوداو، وداو اژتاب، اباو کوکودا، ګونا، ایوما کرما او دارو یې مهم او مشهور ښارونه دي.

د دغه هېواد د حکومت ډول مشروطه پاچایي او پارلماني ولسواکي ده. د پاپوا نیوګیني نوی اساسي قانون د ۱۹۷۵ ز کال د سپټمبر په ۱۶مه نافذ شوی دی. دغه هېواد د انګلستان د ملکې په استازيتوب د یوه ګورنر جنرال له خوا اداره کېږي. همدا اوس د پاپوا نیوګیني مشره د انګلستان ملکه دویمه الیزابت ده او ګورنر جنرال یې باب او لومړی وزیر یې بیا پیتر اونیل دی.

په پاپوا نیوګیني کې پاچايي میراثي ده. د دغه هېواد ګورنر جنرال د ولسي جرګې په وړاندیز د پاچا له خوا ټاکل کېږي. په دغه هېواد کې هغه څوک د لومړي وزیر په توګه ټاکل کېږي، چې په ولسي جرګه کې اکثریت ملاتړ ولري. د پاپوا نیوګیني د کابینې وزیران د ګورنر جنرال له خوا د لومړي وزیر په غوښتنه ټاکل کېږي. د دغه هېواد هر ولایت یوه اجرایوي جرګه لري، دا جرګه له دفاعي او بهرنیو اړیکو څخه پرته د خپل ولایت ټولې چارې تر سره کوي.

د پاپوا نیوګیني ولسي جرګه ۱۰۹ غړي لري، چې ۸۹ یې په عمومي ټاکنو او پاتې ۲۰ یې په سیمه ییزو ټاکنو کې د خلکو په خوښه د پنځو کلونو لپاره غوره کېږي. په دغه هېواد کې د رایې ورکولو سن ۱۸ کاله او رایه ورکول پکې عمومي دي.

ستره محکمه د پاپوا نیوګیني تر ټولو لوړ قضایي ارګان دی. د دغه هېواد قضایه سیسټم د اسټرالیا د موډل له مخې جوړ شوی او انګلیسي قوانین عملي کوي. د دغه هېواد قاضي القضات د دغه هېواد د ملي اجرایوي شورا په غوښتنه، د عدلیې د وزیر په وړاندیز، د ګورنر جنرال له خوا ټاکل کېږي.

د ملي اتحاد ګوند، د پاپوا نیوګیني د یووالي ګوند، د خلکو د عمل ګوند او د خلکو ولسواکه غورځنګ د دغه هېواد لوی او نفوذ لرونکي ګوندونه دي.

پاپوا نیوګیني د ۱۹۷۵ ز کال د ډسمبر په ۱۶مه د UN په مشرۍ، له اسټرالیا خپلواکي واخیسته او هر کال د ډسمبر ۱۶مه په دغه هېواد کې د خپلواکۍ د ورځې په نوم نمانځل کېږي.

پاپوا نیوګیني د طبیعي زېرمو د لرلو له امله، یو شتمن هېواد دی، خو د کانونو ډېر ژور موقعیت، ترانسپورټي ستونزو او د اقتصادي بنسټونو لوړ لګښت له دغو طبیعي زېرمو څخه ګټه اخیستنه ګرانه کړې ده.

 تېل، مس، سره زر او نور کاني موا د دغه هېواد ۷۰ سلنه صادرات او نږدې ۳۰ سلنه ناخالص کورني تولیدات جوړوي. پاپوا نیو ګیني د ځمکې پر شنه کمربند باندې د موقعیت له امله، د سرو- سپینو او مسو ډېر بډایه کانونه لري.

په دې وروستیو کلونو کې په پاپوا نیوګیني کې ګاز هم موندل شوي، چې ۲۲۷ بلیون مترمکعب زېرمې لري. یو نړیوال کنسر سیوم چې څو امریکایي شرکتونه هم پکې شته، د دغه ګاز د مایع کولو پر یوه ستره فابریکه کار کوي. اټکل کېږي چې دغه اوبلن ګاز به په ۲۰۱۵ ز کال کې بازار ته وړاندې شي. دا پانګونه د پاپوا نیوګیني په تاریخ کې تر ټولو غټه او تر اوسه ساری نه لري.

د پاپوا نیوګیني د اقتصاد دولتي سکټور وړوکی دی، چې دې دولت طبیعي زېرمې باسي او بهر ته یې صادروي، خو د اقتصاد غټ سکټور په خلکو او خصوصي تشبیثاتو پورې اړه لري او ډېرو خلکو ته یې کار برابر کړی دی.

د پاپوا نیوګیني دولت هڅه کوي چې دومره ظرفیت ومومي، څو د دغه راز سترو پروژو په برخه کې شفافیت پیاوړی او خلکو او نړیوالو تمویلوونکو او مالي موسساتو ته په وخت سم او کره حساب ورکړي.

د ناریالو د زړو پروسس، د ناریالو تېل، دړې، موبلایل، فرینچر او نور لرګین شیان د تېلو، سرو او سپینو ایستل، د تېلو او ګازو چاڼ، پولاد، خوراکي توکي، استهلاکي توکي او لاسي کارونه د دغه هېواد مهم صنعتي فکټورونه دي.

د پاپوا نیوګیني پنځه سلنه ځمکه د کرلو وړ ده. د دغه هېواد پاتې نوره ځمکه ځنګلونو، غرونو، غونډیو، سیندونو، ښارونو او د استوګنې کلیوالو سیمو نیولې ده. د پاپوا نیوګیني ۹۰ سلنه خلک د کرنې په سکټور او د کبانو پر نیولو بوخت دي. له ۱۹۷۰ ز کال څخه د مخه، کرنه او ځنګلونه د دغه هېواد د اقتصاد د ملا تیر بلل کېدل، خو د مسو، سرو او سپینو زرو له پیدایښت او صادراتو وروسته، د دغه هېواد په وضعه کې بدلون راغی. همدا اوس د دغه هېواد ۳۵ سلنه ناخالص کورني تولیدات له کرنې څخه لاسته راځي.

لرګي، ربړ، د ناریالو تېل، د ناریالو پوډر، قهوه، چای، خواږه کچالو، وریجې، دارویي بوټي، غوښه، مېوې، سابه، لږ لبنیات او واښه د دغه هېواد د کرنې او څارویو مهم محصولات بلل کېږي.

مس، سره او سپین زر، لاجورد، نکل، د چیني لوښو د جوړولو خاوره، یورانیم، سکاره، تېل او ګاز د دغه هېواد مهم کانونه دي، چې په ټوله کې د دغه هېواد د صادراتو ټوله کچه اته بلیون ډالره او د وارداتو ټوله کچه یې بیا پنځو بلیون ډالرو ته رسېږي.

اسټرالیا، جاپان، امریکا، انګلستان او چین د پاپوا نیوګیني مهم تجارتي شریکان دي.

دغه هېواد ۶۰ هوایي ډګرونه لري، چې ۳۰ یې په پاخه او عصري ډول رغول شوي دي. د پاپوا نیوګیني د ټلیفون کود ۰۰۶۷۵ او د انټرنټ کود یې بیا پي جي دی، چې ټولټال یې ۳۰۰ سوه زره کسان انټرنټ ته لاسرسی لري.

د پاپوا نیوګیني له ۱۵ کلونو څخه د لوړ عمر لرونکي ۷۵ سلنه نارینه او ښځې په لیک او لوست پوهېږي. په دغه هېواد کې زده کړې له ۶- ۱۴ کلنو ماشومانو او تنکیو ځوانانو لپاره اجباري دي. دولت او خصوصي سکټور دواړه په ګډه د ښوونې او روزنې لپاره په دغه هېواد کې کار کوي.

داسې ښکاري چې له ۲۰۰۰ تر ۳۰۰۰ ز کلونو مخکې، ځینو خلکو د اوسني پاپوا نیوګیني په ځنګلونو کې ژوند کاوه. له دې وروسته اسیایان ورو ورو د اندونیزیا له لارې پاپوا نیوګیني او بیا د سولومان ووانواتو نیو کالیدونیا او فیجې ټاپوګانو ته لېږدېدلي دي.

په ۱۵۴۵ ز کال کې اسپانوي اورتیسن رتز د لومړني اروپایي په توګه، پاپوا نیوګیني ته ورسېد او دغه سیمه یې د افریقا له ګیني سره د ورته والي له وجې، نیوګیني وبلله. په ۱۶۰۶ ز کال کې اروپايي تورز د نیوګیني نوم په پاپوا نیوګیني بدل کړ. د ۱۷مې او ۱۸مې پېړۍ په اوږدو کې ډېر اروپایي سیلانیان او ملاحان پاپوا نیوګیني ته لاړل. په ۱۸۲۸ ز کال کې هالنډیانو د دغه هېواد لوېدیځه برخه د هند له خپلو مستعمرو سره یو ځای کړه. په ۱۹۰۶ ز کال کې په پاپوا نیوګیني کې د انګلستان واکمني پای ته ورسېده او ځای یې اسټرالیا ونیو. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته، د اسټرالیا پوځونو په پاپوا نیوګیني کې د جرمني اداري مرکز ونیو او د هېوادونو ټولنې د دغه هېواد ټوله اداره اسټرالیا ته سپارله، خو له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، د پاپوا نیوګیني خلکو د خپلواکۍ هڅې پیل کړې. مایکل توماس سومار د خلکو د پیوستون او خپلواکۍ سیاسي ګوند جوړ کړ. دغه ګوند او نورو خلکو لومړی سیاسي او ورو ورو وسله واله مبارزه پیل کړه، څو د پاپوا نیوګیني لپاره خپلواکي وګټي. په ۱۹۶۴ ز کال کې اسټرالیا پاپوا نیوګیني ته لږ او په ۱۹۷۳ ز کال کې پوره کورواکي ورکړه او ځینې قوانین یې ورته جوړل کړل.

د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژیکو اړیکو په کتاب کې، د دغه هېواد نوم نشته؛ نو داسې ښکاري چې دغه دواړه هېوادونه خپلو کې هېڅ راز اړیکې نه لري.

له افغانستان څخه تر پاپوا نیو ګیني هېواد پورې د هوا له لارې فاصله ۹۱۴۱ کیلومترو او همدا راز د کابل او پورت مورسبي ښارونو ترمنځ د وخت توپیر ۵:۳۰ ساعته دی.