د ستراتېژیکو او سیمه ییزو څېړنو مرکز
لومړۍ برخه
له ۱۸ کلنې جګړې وروسته، افغانان په دې سره سلا شوي دي چې سوله د حل یوازینۍ لار ده. تر څنګ یې د سولې د څرنګوالي او د سوله ییز توافق د شرایطو په اړه هم جدي بحثونه روان دي. دا لیکنه د بحثونو په همدې تسلسل کې د یوې نوې دورې د پیل لپاره ممکنه سناریوګانې څېړي.
د جګړې لاملونه
که د افغانستان د روانې خونړۍ جګړې لاملونه غواړو پیدا کړو، نو له ۲۰۰۰ ز کال څخه مخکې حالاتو څخه باید پیل وکړو؛ ځکه جګړه د ۲۰۰۰ ز کلونو له حالاتو څخه مخکې سرچینه اخلي او اوس یې کابو ۴۰ کاله پوره کېږي.
له شاهې دورې وروسته، کله چې یوه ډله ځوانان د حاکم رژیم له ځینو عناصرو سره د ایډیالوژیک مخالفت له کبله د رژیم د تغیر په فکر کې شول، نو پاکستان ته یې پناه یوړه او د تاوده سنګر تابیا یې ونیوله. ورپسې، سرې لښکرې راغلې او د ایډیالوژیو پیل شوې جګړې ته یې د اشغال رنګ ور زیات کړ. په ۲۰۰۱ ز کال کې د ایډیالوژیو د ټکر یو بل میدان په ګرمېدو شو. امریکا، افغانستان ته د خپلو سرتېرو په لېږلو، یو ځل بیا د اشغال او ایډیالوژیو جګړه یو ځای پیل کړه. په دې توګه، دا یقیني کېږي چې د بهرنيو قوتونو شتون او د ایډیالوژیو ټکر، د افغانستان د ۴۰ کلن کړکېچ د لاملونو د لېست په سر کې راځي.
د روان کړکېچ نور لاملونه هم شته، خو نور ټول عوامل یې د پورته ذکر شویو لاملونو فرعي برخه او زېږنده ده. د بهرنیو ځواکونو شتون، آزادۍ او ایډیالوژیو په ټکر کې افغاني ټولنه په ژوره توګه وېشل شوې ده. یوه خوا یې د حاکمو رژیمونو په چوکاټ که تنظیم شوې او یا یې د همدغو رژیمونو ملاتړ کړی. بله خوا بیا د رژیم د مخالفینو په لیکو کې درېدلي او یا یې حمایت ترې کړی دی.
حاکمو رژیمونو د خپل حاکمیت د دوام لپاره پر بهرنیو مالي او نظامي مرستو تکیه کړې ده. دولتي پوځي قوتونه له دولتي حاکمیت څخه په دفاع کې، د ټولنې له یوې سترې برخې سره، هغوی چې حکومت یې پردۍ او ګوډاګی بللی، پر جګړه بوخت شوي دي. استخبارات او پولیس هم د ګوډاګي نظام سرښندونکي بلل شوي او جګړه یې په مقابل کې فرض ګڼل شوې ده. دې حالت د پوځ، استخباراتو، او پولیسو پر مخ د ټولنې په یوه لویه برخه کې د اعتماد دروازې بندې کړې دي.
د بهرنیو سرتېرو شتون او ایډیالوژۍ د جګړې بل طرف بیا د آزادۍ او له اسلامي فکر څخه د دفاع ادعا کړې او د ټولنې یوه ستره کتله یې په خپلو لیکو کې تنظیم کړې ده.
افغاني ټولنه له بېلابېلو اما متحدو ژبو، قومونو او مذهبونو له وګړو څخه جوړه شوې وه، خو د بهرنیو قواوو شتون او په مقابل کې یې د عوامو مسلح کېدل، دا متحده ټولنه په ژوره توګه ووېشله. کله چې دولتي ځواکونه له هېواد څخه د دفاع پر ځای د خپلو خلکو د ټکولو لپاره وکارول شول، د خلکو باور پرې ختم شو او امنیت یې تامین نه شوی کړای. ځینو افرادو له دغه فرصت څخه ګټه واخیسته او د خپلې قومي اجنډا پر اساس یې د ازادۍ لپاره جنګېدونکي عوام، د مقام او منصب لپاره وجنګول. په همدې تسلسل کې د ډاکټر نجیب نظام ونړول شو، یو منظم او ځواکمن پوځ وپاشل شو، یو پراخ بنسټه دولتي چوکاټ له مینځه لاړ او کابل د قدرت غوښتنې په اورونو کې لمبه شو.
طالبان چې د کورنیو جګړو او ګډوډیو څخه د نجات د پرښتو په شکل را ښکاره شول، د منظم حکومت، منظمې اردو او پولیسو په جوړولو کې ناکام شول. ټوله دوره یې په کورنۍ جګړه کې تېره شوه او افغانان په ژبنیو او قومي بريدونو لا پسې ووېشل شول. دغه وېش یو ځل بیا د امریکايي قواوو شتون په نتیجه کې په ژوره توګه خپل ایډیالوژیک، قومي، ژبنیز، او مذهبي بریدونه تازه کړل.
د طالبانو د دورې له پای ته رسېدو دا دي اته لس کاله وروسته، افغانان په دولتي او د طالبانو په لیکو کې د یو بل په مقابل کې پر خونړۍ جګړه بوخت دي. د ایډیالوژۍ تر څنګ، قومي او ژبنیز اختلافات د پرمختګ او هوسا ژوند مخه ډب کړې ده. د جګړې په سبب افغانستان له خپلو منابعو څخه ګټه نه شي اخیستی، تعلیمي او تحصیلي وضعیت ژوبل دی، ځمکنۍ بشپړتیا له خطر سره مخ ده او تر ټوله مهمه دا چې هره ورځ په لسګونو ملکي او غیر ملکي افغانان خپل ژوند له لاسه ورکوي.
په دې پوهېدل نور سخت کار نه دی چې د روان کړکېچ د لاملونو په سر کې د بهرنیو قوتونو شتون او د ایډیالوژیو جګړه پرته ده. قومي او ژبنیز توپیرونه د همدې جګړې په بستر کې وده کوي. ځکه چې جګړه د ټولنیز عدالت، منظم دولتي سیسټم، قضايي عدالت او هر اړخیز پرمختګ مخه نیسي، چې په پایله کې قومي او ژبنیز توپیرونه، د ښکلا او نیکمرغۍ پر ځای بدبختۍ ته لار هواره وي.
کوم ډول سوله؟
د سولې څرنګوالۍ او ډول هغه وخت معنی ورکوي، چې د جګړې پر لاملونو متمرکزه شي. هغه سوله چې د جګړې عوامل په اساسي توګه له مینځه یوسي، دوامداره سوله بلل کېدای شي. په افغانستان کې باید سوله دوامداره وي او د سولې دوام په لاندې شرایطو پورې تړلی دی:
د بهرنیو سرتېرو وتل: د سولې لپاره د مذاکراتو مرکزي ټکی باید د بهرنیو سرتېرو وتل وي. د بهرنیو سرتېرو وتل یوازې د افغانانو لپاره د جګړې بهانه نه ده، بلکې په سیمه کې ایران، چین او روسیه هم، د امریکا له حضور څخه ناراضه دي. د د بهرنیو سرتېرو وتل به د جګړې کورني او بهرني دواړه لاملونه یو ځای له مینځه یوسي. د بهرنیو سرتېرو په هر ډول شتون، که لږ وي او که ډېر، کورنیو جنګیالو ته د جګړې د دوام بهانه او بهرنیو هېوادونو ته په افغانستان کې امریکايي ګټو ته د زیان اړولو فرصت په لاس ورکوي. د بهرنیو سرتېرو له وتلو سره به د ایډیالوژیو پر اساس د جګړې ژبغړاند اورونه مړه کړي، داعش او نورې ډلې به د خلکو له مینځه د بهرنیو سرتېرو د شتون په بهانه سرتيري جذب نه شي کړای.
د ایډیالوژیو د ټکر مخنیوی: سوله باید افغانستان، د ایډیالوژیو د ګرم ټکر پر ځای، د سوکاله ژوند پر میدان واړوي او دا هغه وخت امکان لري چې د افغانستان مذهبي وېش ته په کتو، اسلامي نظام رامینځ ته کړي. داسې یو نظام چې د اسلام پر معتدل او وسطي تعلیماتو ولاړ وي او د مذهبي اقلیتونو ټول حقوق په کې په زغرده تضمین شوي وي. داسې اساسي قانون رامنځ ته شي چې د ټولنې ټولو وګړو او فکرونو ته د منلو وړ وي. د افرادو – افرادو او دولت – افرادو تر مینځ د ټولو اساسي او مشروع حقوقو او ازادیو تضمین وشي او ښځې په کې خپل ټول مشروع حقوق تر لاسه کړي. که سوله د داسې یوه نظام په رامنځ ته کولو کې پاتې راشي او د سولې په نتیجه کې جوړ شوی نظام، د اکثریت ولس د مذهبي باورونو خلاف، د جبر او زور له لارې د کوم بل فکر او نظر د تطبیق کوښښ وکړي او یا داسې اسلامي نظام رامنځ ته شي، چې د نورو مذهبي اقلیتونو حقوق په کې خوندي نه وي، د غیر مسلمانانو د فکرونو او نظریاتو پر ضد دولتي تاوتریخوالی اعمال شي او یا د ښځو مشروع حقوقو ته درناوی ونه شي؛ نو سوله به دوامداره نه وي.
سیاسي چوکاټ
که د بهرنیو قوتونو په وتلو سره توافق وشي، بیا یې عملي کول سخت کار نه دی. ځکه چې د بهرنیو سرتېرو د ایستلو صلاحیت او مسوولیت کاملاً د یوې خوا پر غاړه دی. تر ټولو سخت کار د یوه داسې نظام رامنځ ته کول دي، چې د ایډیالوژیو د ټکر د مخنیوي تر څنګ، د قومي، ژبنیو او سمتي بې عدالتیو او اختلافاتو لپاره هم د حللار وي. د دغه کار په ترسره کولو کې دوې ستونزې شته. لومړۍ د یوه سیاسي چوکاټ رامنځ ته کول دي او دویم بیا د نظام پر هغو قواعدو توافق دی، چې حقوق او ازادۍ، صلاحیتونه او مسوولیتونه او د قدرت د وېش څرنګوالی په کې تنظمېږي.
دلته موږ د دویمې ستونزې په اړه بحث نه کوو، ځکه چې هغه د سولې د توافقاتو دویمه مرحله ده. دلته به یوازې د یوه سیاسي چوکاټ په څرنګوالي بحث کېږي. ځکه چې د جګړې ټولو خواو ته د قبول وړ سیاسي بنسټ رامنځ ته کول، د سولې د تامین او دوام لپاره حیاتي مسئله ده. همدا سیاسي بنسټ به یوه پراخ نظام ته د لارې هوارولو، د قبول وړ قوانینو د رامنځ ته کولو او د امنیت د تامین مسوولیت لري. په دې اړه نړیوالې تجربې ډېرو سناریوګانو ته اشاره کوي، خو مخکې له دې چې د ممکنه سیاسي چوکاټ په اړه په سناریوګانو باندې بحث وشي، د یوې اساسي نکتې بیانول اړین دي.
د جګړې ټولې خواوې هغه وخت سولې ته غاړه ږدي، چې کله یوه خوا د جګړې په میدان کې ګټونکې شي او بله خوا سولې ته مجبوره کړي او یا کله چې دواړه خواوې دې پایلې ته ورسېږي، چې جګړه نه شي ګټل کېدای، بنبست رامنځ ته شوی او د حللار سوله ده او یا کله چې کوم بهرنۍ ځواک دواړه غاړې سولې ته مجبورې کړي.
د افغانستان په جګړه کې ګټونکی نه دی معلوم. امریکايي پوځي او استخباراتي چارواکو په دې اعتراف کړی، چې طالبان نه شي ماتولی او د مذاکراتو لار باید غوره شي. طالبان هم د روان کړکېچ حل په خبرو اترو کې ګوري؛ په همدې دلیل د سولې په روانو مذاکراتو کې ګډون کوي. بناً، د سولې د مذاکراتو په جریان کې د یوه سیاسي حل لپاره دواړه غاړې باید دا په نظر کې ونیسي، چې د جګړې ګټونکی نشته او د سولې په بهانه باید د بلې غاړې د تسلیمېدو فکر له سره لرې شي. که د سولې تر چتر لاندې د بلې غاړې د تسلیمېدو ذهنیت رامنځ ته شي، نو د سولې مذاکرات به بې پایلې وي، متقابل باور به ختم شي او جګړه به دوام وکړي.
دوام لري…
