توالو په جنوبي ارام سمندر کې د سلیمان ټاپوګانو ختیځ او د کریباټي ټاپوګانو په جنوب کې د ختیځ طول البلدونو د ۱۷۶ او ۱۷۹ درجو او د جنوبي عرض البلدونو د پنځو او لسو درجو ترمنځ موقعیت لري، چې د پراخوالي له امله په نړۍ کې ۲۳۷م لوی هېواد بلل کېږي.
توالو ختیځ ته د سامو او توکلو له ټاپوګانو، لوېدیځ ته د سولومان له ټاپوګانو، شمال ته د ژیلبرت له ټاپوګانو او جنوب ته د والیس له ټاپوګان او بیا فیجي سره ګډه پوله لري.
توالو لنده توده هوا لري، د دغه هېواد د هوا موسمونه یو له بل سره ډېر پوپیر نه لري. په دغه هېواد کې هر کال په منځني ډول ۳۰۰۰ ملي متره اورښت کېږي او د لندبل اندازه یې ډېره ده.
دغه هېواد د نهو مرجاني ټاپوګانو یو ټولګی دی، چې اته یې د استوګنې وړ دي. د توالو کلمه هم د اتو مانا ورکوي.
په ۲۱مه پېړۍ کې به د جوي بدلونونو، د ځمکې د تودوخي د زیاتوالي، د قطبونو د کنګلونو د ویلې کېدو او د سمندرونو د اوبو د زیاتېدو له امله؛ د توالو له نهو څخه اته ټاپوګان تر اوبو لاندې ډوب شي. دغه نهه ټاپوګان د ارام سمندر یا پاسفیک د لوېدیځو اوبو په سیمه کې خواره واره پراته دي.
د وخت نړیواله کرښه چې د نصف النهار له ختیځې ۱۸۰ درجې سره سمون خوري، د توالو ختیځ لوري ته په لږ واټن کې تېرېږي.
د دغه هېواد پلازمېنه د فونګافالي ښار دی او ټولټال د دغه هېواد نفوس څه کم ۱۲ زرو کسانو ته رسېږي، چې په هر کیلومترمربع سیمه کې یې ۴۱۰ کسان ژوند کوي. د توالو د قانون له مخې، هر کورنۍ په ټول عمر کې د دریو ماشومانو د درلودو حق لري.
د دغه هېواد رسمي ژبه توالي او انګلیسي ده، خو لیکدود یې بیا لاتیني دی. د اداري وېش له مخې دغه هېواد یو اداري واحد دی، خو هر ټاپو یې بیا جلاجلا یوه واکمنه جرګه لري.
د توالو د نوي اساسي قانون له مخې، دغه هېواد د انګلستان د ملکې په استازیتوب، د یوه ګورنرجنرال له خوا اداره کېږي. په دغه هېواد کې پاچايي میراثي ده او ګورنرجنرال، د لومړي وزیر په سپارښتنه د پاچا له خوا ټاکل کېږي. د توالو لومړی وزیر او د لومړي وزیر مرستیال د دغه هېواد د ولسي جرګې له غړو څخه، د همدې جرګې له خوا د دریو کلونو لپاره غوره کېږي. د دغه هېواد د هر ټاپو خلک د خپل سیمه ییز حکومت شپږ مشران پخپله خوښه ټاکي، چې یاد حکومتونه بیا د همدغو ټاپوګانو اداري او مالي چارې پرمخ بیایي.
د توالو ولسي جرګه ۱۲ غړي لري چې ټول د خلکو په خوښه، د څلورو کلونو لپاره ټاکل کېږي. په دغه هېواد کې د رایې ورکولو سن ۱۸ کاله او رایه ورکول پکې عمومي دي.
عالي محکمه د توالو تر ټولو لوړ قضایي ارګان دی. د دغه هېواد ټول اته د استوګنې وړ ټاپوګان بېلابېلې خپلې سیمه ییزې محکمې لري. د دغه هېواد د قضاییه قوې مشر یا قاضي القضات د سیمه ییزو یا ښاري محاکمو د پرېکړو د څېړلو او بیا کتنې پوره واک لري او هر کال د قضایي او حقوقي سلا مشورې لپاره، درې ځلې فیجې مدافعه محکمې ته تللی شي.
په دغه هېواد کې سیاسي ګوندونه نشته، خو غیر رسمي ډلې شته چې د ولسي جرګې د ټاکنو په وخت کې فعالېږي.
توالو د ۱۹۷۸ ز کال د اکټوبر په لومړۍ نېټه، له انګلستان څخه خپلواکي واخیسته او هر کال د اکټوبر لومړۍ ورځ په دغه هېواد کې د خپلواکۍ د ورځ په نوم نمانځل کېږي.
توالو د نهو ډبرینو او یو له بله د جلا ټاپوګانو ټولګی دی، چې د لږ مساحت، د کرنیزو ځمکو د کمښت، د بډایه طبیعي شتمنیو د نشتوالي او له نړیوالو مارکېټونو څخه د لرې والي له امله، ډېر کمزوری اقتصاد لري او تل بهرنیو مرستو ته لاره څاري. په دغه ډېر ګڼ مېشته هېواد کې هېڅ د یادولو وړ کاني مواد نشته او صادرات یې د ګوتو په شمار دي. لږ کرنه او د کبانو کار د خلکو د اقتصادي هڅو بنسټ بلل کېږي. په دې وروستیو کلونو کې په کال کې په منځنۍ توګه کابو ۱۰۰۰ بهرني سیلانیان توالو ته ورځي.
د امریکا متحده ایالات هم له ۱۹۸۸ ز کال څخه راپدېخوا، دغه هېواد ته د هغه تړون له مخې یو څه پیسې ورکوي، چې په سیمه کې د کبانو د نیولو لپاره لاسلیک شوی دی. په ۱۹۸۷ ز کال کې د اسټرالیا، نیوزیلنډ او انګلستان دولتونو د جاپان او جنوبي کوریا په مرسته، یوه ټولنه جوړه کړه چې لومړنۍ پانګه یې ۲۵ میلیون ډالره وه. د اسیا د پراختیا بانک هم د توالو له دولت سره د دغه هېواد د اقتصاد په بنسټیزو تولیدي او خدماتي پروژو په جوړونه کې مرسته کوي. د توالو دولت په دې وروستیو کلونو کې پر بهرنیو مرستو باندې د خپل هېواد د اتکا د کمولو په نیامت، ځینې هڅې پیل کړې دي. د بېلګې په توګه، دوی د اقتصاد د خصوصي کولو عملیه پیل کړې ده. نورو کمپنیو ته یې د دغه هېواد د ټلیفون نړیوال کود او د انټرنټ د نامه له خرڅلاو څخه ۵۰ میلیونه ډالره تر لاسه کړي، چې دا پیسې د دغه کوچني هېواد لپاره ستره شتمني بلل کېږي او د توالو غیر خالص کورني تولید یې د تېرو لسیزو په پرتله څه د پاسه درې ځلې زیات کړی دی.
د کب نیولو او مخابراتو څو جوازونه یې صادر کړي او خپلې شتمنۍ یې په بهرنیو بانکونو کې زېرمه کړې دي، چې له کلنۍ ګټې څخه یې ډېرې پیسې ورته راځي. د توالو دولت د پستي ټکټونو او سکو له خرڅلاو څخه هم یو څه عواید تر لاسه کوي. د اقلیم بدلون او په ارام او هند سمندرونو کې د اوبو ډېروالي، په اوږده موده کې د توالو اقتصاد ته یو خطر بلل کېدای شي، خو اوس اوس د توالو اقتصاد ښه لوري ته روان دی.
د توالو ډېره لږ ځمکه د کرلو وړ ده، د دغه هېواد نږدې ۹۰ سلنه خاوره له ډبرو څخه جوړه ده، چې ځای ځای د ناریال ونې په کې شنې شوې دي. د توالو ۸۰ سلنه خلک پر کرنه او د کبانو پر نیولو بوخت دي. لرګي، د ناریال زړي، دوه درې ډوله طبیعي توتي عسل او مېوې د دغه هېواد مهم کرنیز محصولات بلل کېږي. په توالو کې د ځمکې د ډېر کمښت له امله، ډېر کم کرل کېږي.
هر کال کم سیلانیان د ارام سمندر ټاپوګانو ته د سفر په لاره کې په توالو کې تم کېږي. د دغه هېواد ډېر لرې والي، د هوټلونو لږوالي، د الوتکو د ټکټونو د بیو ډېر لوړوالي او د هوساینې او تفریح ځایونو لږوالي، دغه هېواد ته د ډېرو سیلانیانو د ورتګ لپاره ستونزې پیدا کړې دي. په دې وروستیو کې دولت او خصوصي سکټور د توالو هوایي ډګر پراخه او ښه سمبال کړی دی او د سیلانیانو لپاره یې د ښو هوټلونو په جوړولو لاس پورې کړی دی، څو د بهرنیو سیلانیانو لپاره سهولتونه برابر کړي.
سره له دې چې توالو ډېره پراخه سمندري سیمه لري او ډېر خلک یې د کبانو په نیولو لګیا دي، خو د کب نیولو د وروسته پاتې کار و بار له امله، د دغه هېواد د صادراتو اندازه ډېره د پام وړ نه ده، خو اوس اوس یې له اسټرالیا سره په ګډه د کب نیونې یوه بېړۍ اخیستې ده.
د دغه هېواد غټ تجارتي شریکان فیجي، اسټرالیا او نیوزیلنډ دي. توالو ۴۰ غټې سمندري بېړۍ او یو هوايي ډګر لري.
د دغه هېواد د ټلیفون کود ۰۰۶۸۸ او د انټرنټ کود یې ټي وي دی، چې ټولټال یې ۵۰۰ کسان انټرنټ ته لاسرسی لري.
دغه هېواد د اسټرالیا او نړۍ له پرمختلونکو هېوادونو څخه دی. د توالو له ۱۵ کلونو څخه پورته ټول نارینه او ښځینه په لیک او لوست پوهېږي. په دغه هېواد کې زده کړه له ۷-۱۴ کلنو ماشومانو او تنکیو ځوانان لپاره جبري ده.
تاریخ لیکونکي وایي چې د ختیځې جنوبي اسیا ځینې پخواني اوسېدونکي له ۳۰۰۰ کلونو راپدېخوا، د ارام سمندر ټاپوګانو ته تللي او د پولي نیزي په ټاپوګانو کې استوګن شوي دي. اروپایان په ۱۶مه پېړۍ کې د توالو اوسنیو ټاپوګانو او د سیمې نورو ټاپوګانو ته ورسېدل او دغه ټولګی یې الیس وباله. د اروپایانو له راتګ څخه مخکې، د توالو ټاپوګان د کریباتي او تونکا د ټاپوګانو د اوسېدونکو له یرغلونو سره مخامخ وو. په ۱۵۶۷ ز کال کې هغه وخت چې اسپانوي سمندري سیلاني، الوارو د مندانا لیس ته ورسېد، دغه ټاپوګان په بشپړه توګه د کریباتي او تونګا د خلکو لخوا نیول شوي وو.
په دویمه نړیواله جګړه کې جاپاني پوځونو د ګیلبرت ټاپو ونیو او انګلستان د دغو ټاپوګانو اداري مرکز د فانافوتي ټاپو ته ولېږداوه. د ۲۰مې پېړۍ په شپېتمو او اویایمو کلونو کې د الیس او ګیلبرت په ټاپوګانو کې د خپلواکۍ غوښتنې خوځښتونه پیاوړي شول. په ۱۹۷۴ ز کال کې انګلستان د الیس او ګیلبرت له خپلواکۍ سره موافقه وکړه او د دغه ګډ هېواد د نوي اساسي قانون له مخې یې، دوی ته یوه ۲۸ کسیزه ولسي جرګه جوړه کړه. په جرګه کې د الیس د ټاپو اتو استازو چې پولی نیزي نژاده وو، د ګیلبرت له استازو سره چې میکرونیزي نژاده وو، ستونزې پیداکړې. په ۱۹۷۵ ز کال کې د الیس ۹۰ سلنه خلکو په یوه ټولپوښتنه کې د جلا هېواد د جوړولو لپاره رایه ورکړه او دغه ټاپو درې کاله وروسته، د توالو په نامه خپلواک شو. یو کال وروسته په ۱۹۷۹ ز کال کې د ګیلبرت ټاپو هم د کریباتي په نامه خپلواکي واخیسته او دواړه د انګلستان د کامنولت غړي وپېژندل شول.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژيکو اړیکو په کتاب کې د توالو نوم نشته، نو داسې ښکاري چې دغه دواړه هېوادونه خپلو کې هېڅ راز اړیکې نه لري.
د کابل او فونګافالي ښارونو ترمنځ د وخت توپیر ۷:۳۰ ساعته او د هوا له لارې واټن بیا ۱۲۲۷۷ کیلومترو ته رسېږي.
