اذربایجان د اسیا په جنوب لوېدیځ کې د جنوبي قفقاز په ختیځ او د کسپین سمندر په څنډه کې، د شمالي عرضالبلدونو د ۳۹ او ۴۱ درجو او د ختیځ طولالبلدونو د ۴۵ او ۵۰ درجو ترمنځ موقعیت لري، چې ټولټال یې پراخوالی ۳۳۴۰۰ میل مربع ته رسېږي، چې په هر میل مربع سیمه کې یې ۲۹۷ کسان ژوند کوي.
د دغه هېواد شمال ته د روسیې فدراتیف، جنوب ته یې ایران،
ختیځ ته یې د کسپین سمندر او لوېدیځ ته یې د ارمنستان جمهوریت پروت دی.
اذربایجان په ټوله شمالي خوا کې د قفقاز د غرونو د لړۍ د موقعیت له امله، لوند او باراني معتدل اقلیم لري. د دغه هېواد پلازمېنه باکو ښار دی او نفوس یې څه کم لس میلیون کسانه اټکل شوی دی.
د دغه هېواد ۶۵ سلنه خلک په ښارونو او پاتې ۳۵ سلنه یې بیا په کلیو او بانډو کې ژوند کوي. د دغه هېواد د قانون له مخې، هره کورنۍ په ټول عمر کې یوازې د دوو ماشومانو د درلودو حق لري.
اذربایجان د اداري وېش له مخې په ۵۹ ولایتونو، ۱۱ ښارونو او یو کورواکه جمهوریت وېشل شوی دی. علي بایراملي، بکي، ګنسه، لن کران مینګاسور، سوسا او یفلاکس یې مهم ښارونه دي.
د اذربایجان نوی اساسي قانون د ۱۹۹۵ ز کال د نومبر په ۱۲مه نافذ شوی دی. د دغه هېواد اوسنی ولسمشر الهام علیوف او لومړی وزیر یې نورور ممادوف دی. د دغه هېواد ولسمشر د خلکو په خوښه د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي.
په اذربایجان کې لومړی وزیر او د هغه مرستیال او ټول وزیران د ولسمشر له خوا د ملي شورا له خوا ټاکل کېږي. د دغه هېواد ملي شورا ۱۲۵ څوکۍ لري، چې غړي یې د پنځو کلونو لپاره غوره کېږي. په دغه هېواد کې د رایې ورکولو سن ۱۸ کاله او رایه ورکول پکې عمومي دي.
د اذربایجان قضایي نظام په مدني قانون ولاړ او په سر کې یې ستره محکمه ځای لري. د دغه هېواد د اساسي قانون اتمې مادې ولسمشر ته دنده ورکړې، چې د هېواد د قضایه قوې خپلواکي تضمین کړي. دغه هېواد له سترې محکمې وروسته، اقتصادي ځانکړې او سیمه ییزې محکمې لري چې د قانون له مخې د خلکو او دولت په مسایلو کې پرېکړه کوي.
د نوي اذربایجان ګوند، د اذربایجان د عوامو جبهه او د اذربایجان د ملي خپلواکۍ ګوند یې مهم او نفوذ لرونکي ګوندونه دي. دغه هېواد د ۱۹۹۱ ز کال د اګسټ په ۳۰مه له پخواني شوروي اتحاد څخه خپلواکي واخیسته او هر کال د اګسټ ۲۸مه په دغه هېواد کې د خپلواکۍ د ورځې په نوم نمانځل کېږي.
اذربایجان د ښه جغرافیایي موقعیت او د طبیعي پرېمانه شتمنیو د درلودو له امله، د اقتصادي پرمختګ لپاره ښه امکانات لري. په دغه هېواد کې د شوروي اتحاد د واکمنۍ په لومړیو کلونو کې د اذربایجان اقتصاد، د شوروي اتحاد فابریکو ته اومه مواد تولیدول.
تېل، ورېښم، پنبه او کبان د دغه هېواد د هغه وخت ستر تولیدات وو. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، شوروي اتحاد د اذربایجان د صنایعو ودې ته پاملرنه وکړه. د تېلو د ایستلو، د خوراکي توکو د پروسس او د کوچنیو ماشینونو د جوړولو فابریکې یې په کې جوړې کړې.
د شلمې پېړۍ په اویایمو او اتیایمو لسیزو کې د پتروشمي محصولاتو او برېښنایي وسایلو فابریکو په کې پر فعالیت پيل وکړ. د فلزاتو د ویلې کولو پروژې جوړې شوې او د شوروي اتحاد په صنایعو کې د اذربایجان ونډه لس سلنې ته لوړه شوه.
د شوروي اتحاد تر ړنګېدو وروسته، د دغه هېواد اقتصاد له ډېرو ستونزو سره مخ شو. هغه فابریکې له کاره ولوېدې چې خپل تولیدات یې د بشپړولو لپاره د شوروي اتحاد نورو جمهوریتونو ته لېږل.
اوس اوس د دغه هېواد ستر صادراتي قلم تېل دي، چې له خپلواکۍ وروسته یې ډېر ژر خپل هېواد پر پښو ودراوه. د هغو خبرو په نتیجه کې چې اذربایجاني چارواکو له ډېرو بهرنیو شرکتونو سره د دغه هېواد په نفتي حوزو کې د ۵۰ بلیون ډالرو پانګې اچونې په اړه درلودې، د صنعتي پرمختګ لپاره د ضروري بودجې د پیدا کولو هڅې ګړندۍ شوې. دغه هېواد ۲۵ کاله مخکې په خپل اقتصادي سیسټم کې ریفورم پیل کړی او په خپل اقتصادي پرمختګ کې زاړه میتودونه او زړې اړیکې پر نویو بدلوي.
برېښنا، د نفتو او ګازو ایستل او چاڼ، د تېلو د ایستلو سامان الات، د اوسپنې ویلې کول، برېښنایي سامان، کیمیاوي او پتروشیمي تولیدات، بېلابېل ماشینونه، ټوکران، بوټونه، د ودانیو مواد، سیمنټ، لرګین شیان، غالۍ او لاسي کارونه د دغه هېواد مهم صنعتي فکټورونه دي.
اذربایجان کرنیز هېواد دی، چې ۲۵ سلنه ځمکه یې د کرنې وړ ده. په دغه هېواد کې څړځایونو ۲۵ سلنه، ځنګلونو ۱۲ سلنه او غرونو، بیدیاوو، سیندونو، ښارونو او د استوګنې کلیوالو سیمو ۴۳ سلنه خاوره نیولې ده. د دغه هېواد ۴۰ سلنه خلک د کرنې او کبانو په سکټور کې پر کار بوخت دي او د هېواد شپږ سلنه ناخالص کورني تولیدات هم له همدغه سکټور څخه لاس ته راځي.
لرګي، پنبه، تنباکو، وریجې، سویا، لمرګلي، کچالو چغندر، چای، میوې، سابه، غوښه، لبنیات، هګۍ او واښه د دغه هېواد مهم کرنیز محصولات دي.
نفت، ګاز، اوسپنه، المونیم، سرپ، مس، سره زر، سپین زر، مرمر، د ډبرو سکاره او مالګه د اذربایجان مهم کانونه دي. د دغه هېواد د صادراتو کچه ۳۰ بلیون ډالره او د وارداتو کچه یې ۱۵ بلیون ډالرو ته رسېږي.
روسیه، ترکیه، چین، انګلستان، اوکراین او جرمني د دغه هېواد لوی تجارتي شریکان دي. د ټلیفون کود یې ۰۰۹۹۴ او د انټرنټ کود یې بیا AZ دی، چې درې میلیون کسان یې ورته لاسرسی لري.
دغه هېواد یو دولتي، دوه عامه، شپږ سیمه ییز او شل ولایتي ټلوېزیونونه لري.
اذربایجان د اسیا د مخ پر ودې هېوادونو او د سړي سرکلني عاید له پلوه، د اسیا په دویمه ډله پرمختللو هېوادونو کې شمېرل کېږي. د دغه هېواد له ۱۵ کلنو څخه پورته ټول خلک په لیک او لوست پوهېږي. زده کړې په کې له ۶-۱۶ کلنو ماشومانو او تنکیو ځوانانو لپاره جبري او دولتي زده کړې ټولو ته وړیا دي.
اذربایجانیان چې د لرغوني یونان مورخین یې کله نا کله البانیان هم بولي، د ختیځ قفقاز ډېر پخواني اوسېدونکي دي، چې له میلاد څخه ۹۰۰ کاله پخوا یې د ماد د دولت په یوه ولایت کې ژوند کاوه. د هخامنشیانو په وخت کې د اذربایجان اوسنۍ خاوره د دوی د دولت یوه برخه وه، خو کله چې دا سترواکي ونړېده، اذربایجان د مقدوني سکندر لاس ته ورغی. له سکندر او د هغه تر ځایناستو وروسته، اشکانیانو او ساسانیانو پر دغه سیمه واکمني ټینګه کړه. د اوومې او لسمې پېړۍ ترمنځ، د ورېښمو تاریخي سوداګریزه لار چې اروپا یې له ختیځې اسیا سره تړله، د اوسني اذربایجان له خاورې تېرېدله او د دې سیمې له اقتصادي پرمختګ او شتمنۍ سره یې ډېره مرسته کوله. له یوولسمې تر څوارلسمې پېړۍ پورې، ترکي سلجوقیانو د اذربایجان او قفقاز ډېره سیمه ونیوله او دوی د ترکي ژبې او کلتورد خورولو لپاره ډېرې هڅې وکړې.
د ۱۵مې او ۱۶مې پېړۍ په منځ کې، لومړي شاه اسمعیل د صفوي دولت بنسټ کېښود. صفویان له اره اذره وو او په اذربایجان کې یې هم واک درلود.
په اذربایجان کې د تېلو شته والي، د دغه هېواد ارزښت ډېر لوړ کړی دی. په ۱۹۹۱ ز کال کې د اذربایجان مساوات ټولنپال ګوند جوړ شو، دغه ګوند د ۱۹۱۸ ز کال په دوبي کې د خپل هېواد خپلواکي اعلان کړه. د اذربایجان له خپلواکۍ اخیستو دوه کاله نه وو تېر شوي، چې د شوروي اتحاد سرو پوځونو د اذربایجان ډېرې سیمې ونیولې او د اذربایجان شوروي سوسیالیستي جمهوریت یې جوړ کړ. بالاخره اذربایجان د ۱۹۹۱ ز کال د ډسمبر په ۲۲مه د شوروي اتحاد د پخوانیو خپلواکه جمهوریتونو، د شوري او د ۱۹۹۲ ز کال د فبرورۍ په دویمه د ملګرو ملتونو په غړیتوب ومنل شو.
افغانستان او اذربایجان یو له بل سره نږدې اړیکې لري، په مسکو کې افغان سفارت په اذربایجان کې د افغانستان چارې په مخ بیایي.
په تېرو کلونو کې د اذربایجان الوتکې کابل ته راتلې او د اریانا افغان هوایي شرکت الوتکو د باکو پر لاره مسکو ته پروازونه کول.
له افغانستان څخه تر اذربایجان پورې د هوا له لارې فاصله ۱۹۱۴ کیلومترو ته رسېږي او همدا راز د کابل او باکو ښارونو تر منځ د وخت توپير ۳۰ دقیقې دی.
