اختلال (ADHD) یا کم توجهی بیش فعالی از جمله اختلالات رایج در میان کودکان است. این اصطلاح طیفی بسیار وسیع و گسترده را شامل میشود. اختلال کم توجهی بیش فعالی در افراد مختلف به شکلهای گوناگون دیده میشود. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها در آمریکا اعلام کردهاند که حدود ۶٫۴ میلیون نفر از کودکان آمریکایی دچار این اختلال هستند. در گذشته فقط بر بیتوجهی تمرکز داشتند و از ویژگیهای بیش فعالی کودکان مبتلا سخنی به میان نمیآمد. در واقع اختلال مذکور عمدتاً ناتوانی افراد در تمرکز کردن شناخته میشد و به آن(add) میگفتند، اما در حالحاضر این اصطلاح کاملاً منسوخ شده است. انجمن روانشناسی آمریکا در چاپ پنجم کتابچه راهنمای آماری و تشخیصی بیماری های روانی، که در ماه می سال ۲۰۱۳ منتشر کرده، معیارهای ابتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی را تغییر داده است. خواندن متن را ادامه دهید تا درباره این اختلال بیشتر بدانید.
انواع اختلال کم توجهی بیش فعالی یا(ADHD)
سه نوع اختلال کم توجهی بیش فعالی وجود دارد:
بیتوجهی
اختلال بیتوجهی همان حالتی است که بیشتر بر ناتوانی در تمرکز کردن انگشت میگذارد و به بیشفعالی بیاعتناست. به عبارت دیگر، علائم کافی برای اثبات ابتلای فرد به بیتوجهی عبارتاند از اینکه بهخوبی تمرکز نمیکند یا به راحتی دچار حواس پرتی میشود، اما خبری از ویژگیهای یک فرد بیش فعال در او نیست.
بیش فعالی
در این حالت از اختلال فرد مبتلا دارای علائم بیش فعالی است اما نشانهای از نبود تمرکز و بیتوجهی در رفتارهایش دیده نمیشود.
حالت ترکیبی
حالت ترکیبی حالتی است که در آن فرد مجموعهای از نشانههای حواسپرتی، بیشفعالی و ناتوانی در تمرکزکردن را از خود بروز میدهد.
بیتوجهی و نبود تمرکز
بیتوجهی و دشواری در تمرکزکردن از نشانههای اختلال کمتوجهی بیش فعالی است و درصورتیکه کودک دارای علائم و رفتارهای زیر باشد، داکتر متوجه وجود این اختلال در او خواهد شد:
بهراحتی دچار حواسپرتی میشود؛
حتی در انجامدادن کارهای روزانه هم فراموشکار است؛
در انجامدادن تکالیف مکتب نمیتواند به جزئیات توجه کند و از روی بیدقتی مرتکب اشتباهاتی میشود؛
در انجامدادن کارها و فعالیتهای مختلف از تمرکزکردن عاجز است؛
حتی زمانی که فردی به طور مستقیم و رو در رو با او صحبت میکند به گوینده توجه ندارد و او را نادیده میگیرد؛
پیرویکردن از دستورالعملها و قوانین برایش ممکن نیست؛
در انجامدادن کارهای خانه یا مکتب ناموفق است؛
تمرکزش را بهآسانی از دست میدهد یا حواسش پرت میشود؛
با نظم و انضباط مشکل دارد؛
از فعالیتهایی مانند انجامدادن تکالیف که به صرف زمان طولانی و تلاشهای ذهنی نیاز دارد خوشش نمیآید؛
موارد ضروری و لازم برای پیشبرد وظایف و کارهای مختلف را گم میکند.
بیش فعالی از نشانههای اختلال کمتوجهی بیش فعالی است و در صورتیکه کودک دارای علائم و رفتارهای زیر باشد، داکتر متوجه وجود این اختلال در او خواهد شد:
همیشه میل رفتن دارد و انگار بیقرار انجامدادن کاری است؛
بیش از حد حرف میزند؛
در امور مختلف، برای رسیدن نوبتش صبور نیست؛
در موقعیتهایی که باید آرام باشد، از درو دیوار بالا میرود و در جای خود نمینشیند؛
نمیتواند بهآرامی بازی کند یا در فعالیتهای سرگرمکننده آرامشش را حفظ کند؛
قبل از اینکه پرسش افراد تمام شود میان کلامش میآید و پاسخ میدهد؛
مدام وسط حرف دیگران میپرد.
دیگر نشانههای اختلال (ADHD) یا کم توجهی بیش فعالی
بیتوجهی، بیش فعالی ازجمله نشانههای مهمی هستند که به تشخیص اختلال (ADHD) کمک میکنند. علائم و نشانههای دیگری که اثبات میکند فلان کودک یا بزرگسال به چنین اختلالی دچار است شامل موارد زیر میشود:
بروز نشانههای اختلال (ADHD) تا قبل از ۱۲سالگی؛
بروز علائم در بیش از یک موقعیت و مکان، مثلاً در خانه، مدرسه، در برخورد با دوستان یا موقعیتهای دیگر؛
اثرگذاری علائم و نشانههای اختلال بر فعالیتها در محیط کار، مکتب یا دیگر موقعیتهای اجتماعی؛
وجود رفتارهایی که نمیتوان آنها را با اختلالات دیگر مانند اختلالات اضطراب و خلقوخو توجیه کرد.
رفتارهای رایج در افراد مبتلا به اختلال ( ( ADHD
تقریباً تمام افراد، در طول زندگی خود، سطوحی از اختلال (ADHD) را تجربه میکنند. اگر علائم و مشکلات این اختلال بهتازگی در بزرگسالی برایتان رخ داده است یا گاه گاه شاهد آن بودهاید، بهاحتمال زیاد دچار این اختلال نیستید. زمانی میتوان فرد را مبتلا به اختلال (ADHD) دانست که علائم در او به حدی شدید باشد که در بیش از یکی از زمینههای زندگی فرد مشکلاتی قابلتوجه به وجود آورد. ردپای این علائم مخرب و مداوم به کودکی فرد میرسد.
تشخیص (ADHD) در بزرگسالان کمی دشوار است، زیرا علائم آن با نشانههای اختلالات دیگر مانند اضطراب و اختلالات خلقوخو شباهت دارد. همچنین، بزرگسالان مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی معمولاً حداقل یک مشکل روحی دیگر مانند اضطراب یا افسردگی را هم تحمل میکنند.
زمان مراجعه به داکتر
اگر علائم و نشانههای مذکور باعث بروز مشکل در زندگی عادی فرد شود، باید به داکتر مراجعه کند. داکتران متخصص میتوانند این بیماری را تشخیص دهند. مراجعه به متخصصی که در این زمینه تجربه دارد در بهبود روند درمان مؤثر است.
دلایل ابتلا به(ADHD)
دلیل اصلی بروز اختلال کم توجهی بیش فعالی مشخص نیست و تلاشها برای کشف آن همچنان ادامه دارد. ازجمله عواملی که در ابتلا به این مشکل نقش دارند باید این موارد را ذکر کرد:
عوامل جنتیکی: امکان دارد که اختلال (ADHD) ارثی باشد. مطالعات نشان میدهد که عوامل جنتیکی میتوانند در اختلال(ADHD) نقش داشته باشند؛
عوامل محیطی: عوامل محیطی مشخص مانند قرارگرفتن در وضعیت آبوهوایی آلوده هم میتواند موجبات ابتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی را فراهم کند؛
مشکلات در حین رشد: مشکلاتی که در حین رشد در سیستم اعصاب مرکزی رخ میدهند میتوانند نقشی مهم در بروز (ADHD) داشته باشند.
عوامل ایجاد خطر
خطر ابتلا به اختلال (ADHD) در موقعیتهای زیر افزایش مییابد:
داشتن والدین یا خواهر و برادرهایی که به اختلال کم توجهی بیش فعالی یا اختلالات روحی دیگر مبتلا هستند؛
مصرف الکول، مواد مخدر یا سگرت کشیدن مادر در دوران بارداری؛
قرارگرفتن در معرض مواد و محیطهای زهری در دوران کودکی هم میتواند احتمال ابتلا به این اختلال را افزایش دهد. برای مثال، وجود سرب در رنگ و لولههای بناهای قدیمی ازجمله عوامل افزایش احتمال بروز(ADHD) است؛
تولد زودهنگام.
خطرات ناشی از اختلال کم توجهی بیش فعالی
ابتلا به این مشکل میتواند زندگی را برای افراد دشوار کند. برای مثال:
عملکرد ضعیف در مکتب یا محل کار؛
بیکاری؛
مشکلات مالی؛
بروز مشکلات قانونی (زیرپاگذاشتن قانون از سوی فرد و بهوجودآمدن مشکلاتی در پی آن)؛
مصرف الکول و مواد مخدر؛
وقوع تصادفات رانندگی و…؛
نبود ثبات در روابط بینفردی؛
ضعف در سلامت روان و جسم؛
تضعیف وجهه شخصی برای خود فرد (نداشتن تصویری درست و واضح از خود)؛
تلاش برای خودکشی.
بروز اختلالات دیگر در کنار اختلال ( (ADHD
اگرچه اختلال کم توجهی بیش فعالی نمیتواند باعث شکلگیری اختلالات روانی دیگر شود، اما بعضی از مشکلات هم در کنار آن به وقوع میپیوندند؛ یعنی هرچند که (ADHD) ریشه وقوع آنها نیست اما در کنار آن میتوانند در فرد پدیدار شوند:
اختلالات خلقوخو: بسیاری از افراد مبتلا به (ADHD) دچار اختلالات خلقوخویی مانند افسردگی یا اختلالات دوقطبی هم هستند. لزوماً نمیتوان علت مشکلات جانبی در کنار اختلال (ADHD) را در این مشکل پیدا کرد، اما همزمانی وقوعشان و مشکلاتی مانند ترسها و شکست هایی که با ابتلا به اختلال (ADHD) پیش میآید باعث میشود مشکلاتی مانند افسردگی تشدید شوند.
اختلالات اضطراب: اختلالات اضطراب اغلب در بزرگسالان به وقوع میپیوندد. از نشانههای آن میتوان نگرانیهای استرسزا و عصبیشدن را برشمرد. اضطراب در مواجهه با چالشها و شکستهای ناشی از(ADHD) تشدید میشود.
اختلالات صحی دیگر: بزرگسالان مبتلا به اختلال (ADHD) در معرض ابتلا به اختلالات روانی دیگری مانند اختلالات شخصیتی، اختلال انفجاری متناوب یا اختلال سوءمصرف مواد هستند.
اختلالات یادگیری: افراد مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی، نسبت به سنشان، در یادگیری عقب هستند. هوش آنها متناسب با سنشان نیست و در تحصیلات موفقیت های کمتری به دست میآورند. اختلالات یادگیری به مشکلاتی در درک و ارتباطات فرد مبتلا مربوط میشوند.
اختلال کم توجهی بیش فعالی در بزرگسالان
بزرگسالان مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی یا (ADHD) از کودکی به این مشکل دچار میشوند. اما امکان دارد که وجود اختلال مذکور در بزرگسالی در آنها کشف شود. تشخیص وجود این مشکل معمولاً از طریق یک دوست، همکار یا یکی از اعضای خانواده صورت میگیرد که مشکلات در روابط یا محل کار را میبیند. بزرگسالان میتوانند به هریک از سه نوع نامبرده از اختلال کم توجهی بیش فعالی دچار شوند. تفاوتهای جسمی بزرگسالان با کودکان و بلوغشان باعث میشود که علائم اختلال در آنها بهشکل متفاوت ظاهر شود.
آیا امکان دارد درماننکردن اختلال کم توجهی بیش فعالی به استمرار این وضعیت در بزرگسالی بینجامد؟ واقعیت این است که با رشد و ورود به بزرگسالی، قشر پیشپیشانی مغز هم رشد میکند و به بلوغ میرسد. این موضوع باعث کاهش شدت علائم اختلال میشود. تقریباً مشخص شده است که حدود یکسوم از مبتلایان در بزرگسالی دیگر نشانههای این اختلال را ندارند. البته امکان دارد که علائم همچنان بهشکلی خفیفتر هم در افراد وجود داشته باشند.
شدت اختلال کم توجهی بیش فعالی
شدت نشانههای اختلال کم توجهی بیش فعالی میتواند از حالت متوسط تا شدید متفاوت باشد. این تفاوتها به وضعیت روان و محیط هر فرد وابسته است. بعضی از افراد در هنگام انجامدادن کارهایی که دوست ندارند علائم خفیفی از اختلال را بروز میدهند. اما درباره کارهای که دوست دارند توجه و دقت کافی به خرج میدهند.
بعضی دیگر از افراد مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی هم هستند که علائم شدیدتری از خود بروز میدهند و درنتیجه، این اختلال کار، مکتب و حضورشان در موقعیتهای اجتماعی مختلف را تحتتأثیر قرار میدهد.
در بیشتر مواقع، علائم و نشانههای اختلال در افراد در محیطهای ساختارنیافتهتر و نامنظمتر تشدید میشود. برای مثال، در پارک و زمین بازی میتوان شاهد شدیدترشدن بروز علائم اختلال بود اما در محیطی مانند مکتب چنین چیزی کمتر نمود و بروز پیدا میکند. در محیطی مانند مکتب که نظم و ساختار بیشتری وجود دارد و در آن ارزیابی عملکرد صورت میگیرد، افراد مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی نشانههای کمتری بروز میدهند.
مشکلات و وضعیتهای دیگری مانند اضطراب، افسردگی یا ناتوانیهای مختلف در یادگیری باعث شدیدتر شدن اختلال کم توجهی بیش فعالی میشوند. در بعضی از افراد، با ورود به بزرگسالی، نشانههای اختلال هم از بین میرود. مثلاً بزرگسالی که در کودکی به این مشکل دچار بوده است در بزرگسالی میتواند بیقراریاش را بیشتر تحت کنترل درآورد.
تشخیص اختلال
تشخیص علائم اختلال کم توجهی بیش فعالی در بزرگسالان میتواند دشوار باشد. در هرحال، علائم اصلی این مشکل از قبل از ۱۲سالگی بروز میکنند و تا بزرگسالی ادامه دارند و مشکلاتی جدی به وجود میآورند. هیچ آزمایشی بهتنهایی نمیتواند به تشخیص قطعی (ADHD) بینجامد. برای رسیدن به تشخیصی درست مراحل و آزمایشهای زیر لازماند:
آزمایش جسمانی: این آزمایشها به ریشهیابی دلایل احتمالی نشانههای موجود در فرد کمک میکنند؛
جمعآوری اطلاعات: در این روش درباره تمام مسائلی که بیمار بهتازگی تجربه کرده است از او سؤال میشود، سوابق سلامت خانواده و خود شخص و تاریخچه و سوابق علائمی که تجربه کرده هم بررسی میگردد؛
آزمونهای روانشناسی یا استفاده از مقیاس درجهبندی (ADHD): این آزمونها به جمعآوری اطلاعات درباره نشانهها و ارزیابیشان کمک میکند.
