په چين کې د شينجيانګ اويغور په کورواکه سيمه کې حالت په افغانستان کې د ډېرو خلکو د پاملرنې وړ دی؛ ځکه چې د ځينو لوېديځو هېوادونو سياستوالو او خبري رسنيو په شينجيانګ کې د چين د حکومت د ادارې په چارو باندې تورونه لګوي او د وګړو د ذهنونو د مغشوشولو لپاره لا لګيا دي پروپاګند کوي او جعلي خبرونه جوړوي او خپروي چې هلئ په شينجيانګ کې خلک له بشري حقوقو څخه بې برخې شوي دي. دغه هېوادونه خپلې سياسي ناوړه موخې او نيتونه لري او په شينجيانګ کې خپل پراخ لاس لټولو په هڅه کې دي او د شينجيانګ د مسئلې په پلمه د چين په سياسي چارو کې لاسوهنه کوي او د چين د پرمختګ مخه ونيسي، خو په حقيقت کې په شينجيانګ کې حالت څه ډول دی؟ تاسو بايد پر چا باور وکړی؟ يوه مشهوره اصطلاح ده وايي، په سترګو د حقيقت کتل تر ټولو ستر رښتيا دي.
ما په خپله څو څو ځلې شينجيانګ ته سفرونه کړي دي. د هغو ټولو او هر ځل سفر ژورې خاطرې مې په ذهن کې لا شته او ژوندۍ دي چې په ۲۰۰۹ز کال کې د اګست په مياشت کې مې هلته ترسره کړي دي. هغه مهال متاسفانه شينجيانګ د يو لړ ترهګريزو پېښو شاهد و، ګڼ شمېر بې ګنا وګړو ته پکې سخت زيانونه ورسېدل. له ډېرو خلکو سره د مخامخ خبرو په ترڅ کې مې د دوی اندېښنې او هيلې وليدلې او واورېدلې. خلکو سوله، امن، پرمختګ او سوکالي غوښتله، دا په هر ځای کې او هر وخت د عادي خلکو د زړه له کومې هيلې او غوښتنې دي، خو په تېرو څو کلونو کې ترهګريزې پېښې ناڅاپي پېښې شوې دي. د ترهګرۍ او تندلارې نظريې د زياتو ځوانانو په منځ کې خپرې شوې او ځينې کسان د ترهګرو ډلو خوا تېر ايستل شوي، لمسول شوي او په دې توګه يې خپلې ناوړه ترهګريزې پېښې ترسره کړې او پر عادي خلکو يې بې رحمه او سخت بريدونه کړي دي. د ترهګرو دا غير انساني بې رحمانه بريدونه نه يوازې د چين تر شينجيانګ پورې محدود پاتې شوي، بلکې دغسې ډلو غوښتي چې خپل دا ناوړه بې رحمه کړنو کړۍ تر نورو ښارونو او ځايونو پراخه کړي، په پلازمېنه بیجېنګ ښار کې او د يون نان ولايت مرکز کون مېنګ ښار کې يې ترهګريز بريدونه ترسره کړي چې په ترڅ کې يې زيات شمېر بې ګناه خلکو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
زما په نظر، تاسو په افغانستان کې د ترهګرو خونړۍ پېښې او چاودنې ليدلې، حتماً مو دا هيله کړې چې ژر دا حالت ختم شي او ژر سوله او ارامي راشي، خلک د اقتصادي پرمختګ له ګټو برخمن شي، خپل ژوند جوړ او لا رنګين کړي، ماشومانو ته په ارامه فضا او چاپېريال کې په ښوونځيو کې د زده کړو فرصتونه برابر شي…. دغه ارام ژوند په ټوله نړۍ کې د ټولو عامو وګړو ګډه هيله ده، خو څنګه دا ارمان او هيله پوره او رښتيا کېدلی شي؟
په دې وروستيو دريو يا څلورو کلونو کې په شينجيانګ کې د نارامۍ حالات بدل شوي چې نه يوازې له شينجيانګ پرته په نورو هېوادونو او سيمو کې د زور زياتي او ترهګرۍ ګواښونه ورسره له منځه وړل شوي، بلکې په شينجيانګ کې د ثبات او امن رامنځته کېدو سبب شوي. اوس په شينجيانګ کې د بېلابېلو کچو حکومتي ادارې د اقتصادي پرمختګ، له بېوزلو خلکو سره د مرستې کولو لپاره ډول ډول تدبيرونه نيولي او نيسي يې. په لرې بې وزلو سيمو کې د خلکو ژوند هم د پخوا په پرتله ښه والی موندلی او ډېر بدل شوی او نسبتاً د شينجيانګ ټولو سيمو له بېوزلۍ څخه ځانونه ايستلي او ژغورلي دي. دا رښتيا دي او د لمر په شان څرګند حقيقت دی.
په دغه بهير کې ځينې دوستان پوښتنې کوي، ذهنونه يې مغشوش شوي، لوېديځ هېوادونه خپلو سياسي موخو ته د رسېدلو لپاره داسې شايعات او اوازې په لوی لاس جوړوي او خپروي، تر څو د ټولنې او نړۍ نظم د بدګومانیو په زهرو ولړي، د چين حکومت پر اويغوريانو ظلم کوي؟ مسلمانان د خپلو ديني چارو ترسره کولو ازادي او حق لري؟
د لوېديځو هېوادونو د ځينو سياستوالو او خبري رسنيو په وينا، په شينجيانګ کې تش په نامه د اويغوريانو زندانونه څه دي؟
د شينجيانګ د کاشغر، ختن، تورفان په شمول په ډېریو ځايونو کې مخکې د ښوونې او روزنې مسلکي مرکزونه موجود وو چې پکې د هغو کسانو مسلکي روزنه کېده چې کار و کسب يې نه درلود او وزګاره وو او په دې توګه توندلارو ډلو ټپلو له دې فرصت څخه ګټه اخيستې وه او زموږ دغه ډول ځينې کسان يې تېر ايستلي وو او د تندلارۍ نظريو په زهرو باندې لړلي وو، د دغو مسلکي تخنيکو مرکزونو ايجاد د دې باعث شو، تر څو د دغو ورانکارو ډلو لاسونه لنډ او له منګولو او حلقې یې ډېری کسان نجات ومومي او وژغورل شي او د دغو کسانو لپاره د چيني ژبې، حقوقو، د کار او ژوند تخنيکونو په شمول، د نورو زده کړو ټولګي جوړ شول.
دغه مرکزونه د مسلکي او تخنيکي مهارتونو تر لاسه کولو ښوونځي وو. زده کوونکي په دغو ښوونځيو کې حلال او خپل دوديز خوراکونه خوري او په رنګارنګ هنري او سپورټي فعاليتونو کې ګډون کوي. دغو زده کوونکو په عادي وخت کې په ښوونځيو کې زده کړه او ژوند کاوه او د اونۍ په پای کې به د خپلو کورنيو غړو سره راغونډېدل، هر وخت يې کولی شول چې د خپلو کورنيو غړو سره ټليفوني تماس ولري. دوی په خپله خوښه دغه ښوونه منلې او ځانونه يې نېکمرغه بلل چې د ترهګرو د ناوړه دسيسو له ښکار څخه ژغورل شوي دي. دوی په دغو ښوونځيو د يوې مودې زده کړو وروسته فارغ شوي، ټولنې ته وړاندې شوي او تر لاسه کړو زده کړو، مسلکونو او تخنيکونو پر مټ يې مساعد کارونه جوړ او موندلي دي.
اوس دغه ډول ښوونځي تړل شوي او له دغو ښوونځيو څخه فارع شوي زده کوونکي اوس خپل ښه کارونه لري او د ارام ژوند روزګار درلودونکي دي. د بېلګې په توګه، په کاشغر کې ځوان اسمعيل اوس په يوه رستورانټ کې کار کوي، وايي، تندلارۍ نظريې څخه تر خلاصون وروسته د راحت احساس کوي، مخکې يې چې هېڅ کار نه درلود او نه يې کوم مسلک زده و، د ترهګرو په خبرو باندې غولېدلی و، خو اوس خپل کار او دنده لري، پيسې ګټي او د ارامۍ احساس لري. د تورفان يو بل ځوان ادريس عمر اوس په يوه محکمه کې کار کوي او په ټولنه کې یې د خلکو تر منځ ارزښت او درنښت پيدا کړی دی.
اسلام د سلامتيا، ارامۍ، ډاډ او سولې له معناوو ډک دين دی او په ژوند کې همدې او نورو ډېرو اصولو ته يې اهميت ورکړی او همېشه یې د سولې غوښتنه کړې ده. ترهګري او تندلاري بايد له هېڅ مذهب سره ونه تړل شي، دا د ځينو ډلو ټپلو شخصي خودغرضي ده چې متاسفانه د اسلام له پاک او سپېڅلي نوم سره يې تړي. په شينجيانګ کې ځينې ځوانان چې مخکې د تندلارۍ پوچو نظريو ښکار شوي وو، د مسلکي تخنيکونو د روزنې او ښوونې په مرکزونو کې له زده کړو وروسته د ترهګرۍ او تندلارۍ اصليت، ماهيت او زيانونو باندې پوه شوي او پېژندلي یې دي او پر وخت يې له ترهګريزو خطرونو څخه ځانونه او خپل خپل خلک او ټولنه ژغورلې ده او د پوهنو او تخنيکونو پر مټ يې کار او ارام ژوند ترلاسه کړی دی.
په شينجيانګ کې ټولنه له ثبات او همغږۍ څخه برخمنه ده او د بېلابېلو قومونو اوسېدونکي په ګډه د اقتصادي پرمختګ لپاره هلې ځلې کوي. د عادي وګړو د ژوند، روغتيا او پرمختګ حقوق په ښه او هر اړخيزه توګه تأمينيږي. ويلی شو، که د بې مسلکه او وزګارو ځوانانو لپاره دغه ډول ښوونيز مرکزونه نه وای جوړ شوي، په شينجيانګ کې ثبات او د ژوند ارامي رامنځته کېدنه سخته چاره او خبره وه.
ښايي چې ځيني کسان پوښتنه وکړي چې په شينجيانګ کې د مسلمانانو مذهبي ازادي او حقوق تامين دي؟ په حقيقت کې هلته د مسلمانانو ټول عادي مذهبي فعاليتونه په ازاده توګه ترسره کېږي. نه یوازې په شينجيانګ کې، بلکې په ټول چين کې مسلمانان له بشپړې مذهبي ازادۍ څخه برخمن دي، په شينجيانګ کې د جوماتونو شمېر څه د پاسه شل زره دی، د اسلامي پوهانو، عالمانو، استادانو شمېر نهه ويشت زره تنه دی او د کورواکې سيمې، ښارونو او ولسواليو په شمول په بېلابېلو کچو د اسلامي ټولنو شمېر ۱۰۳ دي. په شينجيانګ کې د اسلامي علومو عمومي پوهنځي، د کاشغر، ختن او ايلي په شمول اته پوهنځي فعال او ګڼ شمېر زده کوونکي لري او د مسلمانانو د مقدس سپېڅلي کتاب قران کريم د زده کړې، ترجمې او تفسير په شمول لس مذهبي ښوونځي فعاليت لري. د ديني علومو د تر لاسه کولو لارې زياتې دي، د هان، اويغور، تاجک، قرغېز په ژبو قران کريم ا و نور ديني کتابونه چاپ شوي دي.
له ۱۹۹۶ز کال څخه د چين حکومت هر کال د ځانګړو الوتکو په وسيله د مسلمانو د پنځم رکن او فريضې حج د ادا کولو لپاره چيني مسلمانان سعودي عربستان ته استول کېږي او هلته يې د خپلو مسلمانو وګړو لپاره هر ډول اسانتياوې برابرې کړې دي. د درملنې، ژباړې، د لارښوونې ډلې يې ورته مؤظف کړې، په دې برخه کې مالي مرستې هم ورسره کوي.
په دې هيله چې دا ليکنه تاسو سره د شينجيانګ په اړه او په شينجيانګ کې د رښتياوو او حقايقو د پېژندلو په برخه کې ګټوره تمامه شوې وي.
