افغانستان د ليتیم، کوبالټ، اوسپنې، مسو، یورانیم، طلا، ګازو، تېلو، تالک او قېمتي ډبرو له پلوه د نړۍ له غني هېوادونو څخه شمېرل کېږي. له لسیزو راهیسې په افغان جګړه کې ښکېلو او مغرضو هېوادونو(انګریزانو، روسیې، امریکا، پاکستان، ایران او داسې نورو) د نوموړو زېرمو په اړه ډېرې پلټنې او تحقیقات ترسره کړي، خو کره شمېر او اندازه یې تر اوسه پټه ده او یوازې فرضي او نسبي انځور یې له نړۍ او افغان ولس سره شریک شوی دی.
له تېرې لسیزې راهیسې د لیتیم زېرمې د نړۍ د منرالي سکټور د پام وړ توجه راخپله کړې او دا خبره په ډاګه شوې ده چې افغانستان د نړۍ په کچه د لیتیم سترې زېرمې لري. که افغان حکومت پرېښودل شي، څو دا زېرمې په علمي ډول استخراج کړي، یوازې له لیتیم څخه ګټه اخیستنه او خرڅلاو د افغانانو د اقتصاد کچه په بې ساري ډول بدلولای شي. لیتیم په لاندې برخو کې خورا مهم ارزښت لري:
۱– په نظامي برخه کې:
بي اېم آی (Benchmark Mineral Intelligence – BMI) د ۲۰۱۸ ز کال د مارچ په راپور کې په چین کې د یو ټن لیتیم بیه ۲۴۷۵۰ امریکايي ډالره ښودلې.
لیتیم په یوازې او ترکیبي ډول په هستوي او کیمیاوي وسلو او بمونو کې کارول کېږي. دغه راز په هستوي فزیک، اټومي بمونو، رییکټورونو، هایدروجني بمونو او د داسې نورو پرمختللو هستوي او کیمیاوي وسلو په جوړښت کې هم اهمیت لري.
۲– د بېټرۍ جوړولو صنعت کې:
همدارنګه له لیتیم څخه د بېټریو جوړولو په صنعت کې په پراخه کچه ګټه اخیستل کېږي. له خالص لیتیم څخه جوړې شوې بېټرۍ په جاپان کې د بېلابېلو بېټریو د خرڅلاو ۲۸ سلنه جوړوي. د کمپیوټرونو د هارډېسک ځینې برخې، لپ ټاپونه، موبایلونه، لاسي څراغونه او هغه وسایل او وسایط چې د بېټریو په ذخیروي برېښنا اتکا لري، په ډېره اندازه له لیتیم څخه ګټه اخلي.
۳– د برېښنايي موټرو په جوړښت کې:
د الکترونیکي (برېښنایي) موټرو بېټرۍ له لیتیم څخه جوړېږي. د لیتیم استعمال او غوښتنه د تېرې لسیزې په لړ کې زیاته شوې ده؛ ځکه چې دغه عنصر د صنعتي تولیداتو په پراختیا او پرمختګ کې مهمه ونډه لري، په تېره بیا د برقي وسایلو او برقي موټرو د بېټریو په جوړښت کې خورا ارزښت لري. هغه پرمختللي هېوادونه او ښارونه چې د پټرولو او ګاسولین له استعمال او لوګي څخه بېزاره دي، په نږدې راتلونکي کې به په پراخه کچه له لیتیم بېټریو څخه جوړ شوي موټر او وسایط وکاروي. په ۲۰۲۰ ز کال کې د دې خبرې زیات امکان شته چې د برقي موټرو د تولید لپاره د لیتیم غوښتنه له ۳۰ څخه تر ۶۰ سلنه پورې لوړه شي.
۳– د طبابت په برخه کې:
له لیتیم څخه د طبابت په ډګر کې د رواني، عصبي او د زړه ناروغیو درملنې لپاره ګټه اخیستل کېږي. په خاص ډول، لیتیم د مصنوعي پاسمیکرونو (artificial heart pacemakers) چی د زړه ناروغان ترې ګټه اخلي، کارول کېږي. همدا شان لیتیم د تومورونو په له منځه وړلو او د داسې نورو ناروغیو په درملنه کې هم اساسي رول لوبوي.
۴– د سرامیک او شیشې جوړولو صنعت کې:
لیتیم د حرارت ضد شیشو، سرامیکي موادو او اجناسو په جوړولو کې استعمالېږي. لیتیم د عامو سرامیکونو د خښتو او کاشي پخولو او مقاومت لوړوالي لپاره یو ښه انتخاب دی.
۵– د هوا په درملنه او پاکوالي کې:
لیتیم د هوا په پاکوالي کې هم ډېر ګټور عنصر ثابت شوی دی. لیتیم د ۴۰۰ برابره کاربن ډای اکسایډ د جذبولو او له هوا څخه د CO2مضره غاز د پاکولو وړتیا لري.
له لیتیم نه د ګریسو په جوړولو کې ګټه اخیستل کېږي. د اېن اېل جي آی یا NLGI- National Lubricating) (Grease Institute د وروستۍ سروې له مخې په ټوله نړۍ کې پلورل شوي ۷۰ سلنه ګریس، له لیتیم او د هغه له مشتقاتو څخه جوړ شوي دي. همدارنګه د الوتکو د ماشینونو د جوړولو لپاره هم کارول کېږي.
۶– د فلزاتو، مسو او الیاژو د تولید په برخه کې:
لیتیم د فلزاتو، مسو او نورو ورته عناصرو په صفا کولو او ځلا ورکولو کې هم کارول کېږي. د اوسپنیزو او طلایي محصولاتو، د سکو او تمغو په جوړولو کې ارزښت لري.
د نړۍ د جیولوژي ماهرین په دې باور دي چې افغانستان د نړۍ په کچه د لیتیم سترې او پراخه زېرمې لري. په مرکزي او سرحدي ولایتونو کې دغه عنصر په پراخه پیمانه پیداکېږي. په وروستیو کلونو کې د امریکا حکومت د افغاني لیتیمو د زېرمو پلټنه، سروې، استخراج او استحصال په خپل مدیریت پورې محدود ساتلی. د افغان حکومت واک په دې برخه کې ډېر کم برېښي. د پنټاګون مامورین یوازې د غزني د دشت یاور د لیتیم زېرمې د بولیویا (Bolivia) هېواد له زېرمو څخه زیاتې ښيي. البته دا اندازه لومړنۍ او نسبي ده، ممکن د زېرمو اندازه په نوموړي ولایت کې لوړه وي. د یادولو وړ ده چې د بولیویا هېواد په نړۍ کې د لیتیم سترې زېرمې لري.
نړیوال قوتونه او ځینې مغرض ګاونډیان د افغانستان د طبیعي زېرمو په اندازه او ارزښت پوه دي. دوى تر خپلې وسې پورې له دغو زېرمو څخه د نړیوالو نورمونو خلاف ګټه پورته کړې او دا پروسه په شدت سره روانه ده. چین او هندوستان هم د دغو شتمنیو جیولوژیکي نقشه په لاس کې لري او په ستراتېژیک ډول په دې برخه کې خپله ونډه غښتلې کوي. بلې خوا ته بلک واټر پتېیلې چې په غټه کچه په افغانستان کی پانګونه وکړي، څو د دغه هېواد معدنونه تر خپل مستقیم او غیر مستقیم مدیریت لاندې راولي. یادې کمپنۍ په افغانستان کې د جګړې د خصوصي کولو لپاره خپلې ستراتېژیکې موخې په ډاګه کړې او کوښښ کې دي چې له امریکا څخه په افغانستان کې د روانې جګړې قرارداد ترلاسه کړي. په افغانستان کې جګړه ښکېلو نړیوالو لوبغاړو ته د طلايي مرغه حیثیت لري، کېداى شي دا جګړه په یوه نوي شکل دوام او شدت پیداکړي او ذکر شوې زېرمې د جګړې د غځولو له مهمو لاملونو څخه وګڼل شي.
د افغاني لیتیمو ارزښت د سعودي عربستان د تېلو انډول دی. یوازې لیتیم د افغانستان اقتصاد د سعودي په اندازه لوړولای شي. د معدنونو شتمنۍ، که افغانان یې واک ولري او په علمي او قانوني ډول استخراج شي، افغانستان د معدنونو په سکټور کې د نړۍ له مخکښو هېوادونو څخه ګرځوي او د افغاني ټولنې او اقتصاد د چټک پرمختګ سبب ګرځي.
