استاد ډاکټر صادق فطرت ناشناس په تېرو پنځوسو کلونو کې په پښتو، دري او اردو ژبو کې په سلګونو کلاسیکي، فولکلوري او عصري سندرې ويلې دي چې افغاني موسيقۍ ته يې ډېرې ښکلا ور بښلې ده. په دغه ډګر کې د هغه کړنې او لاسته راوړنې د هېچا له سترګو پټې نه دي. هغه د پښتو موسیقۍ او ادب لپاره د پام وړ کار کړی دی او خپل نوم یې د دغه ډګر د پیاوړو سندرغاړو په سر کې ځای کړی دی.
استاد ناشناس یوازې په لر او بر افغان وطن کې نه، بلکې په هند او نورو هغو هېوادونو کې هم خورا ډېر شهرت لري چې پر پښتو، فارسي او اردو ژبو خبرې کوي. نوموړي پر پښتو او دري ژبو سربېره په اردو ژبه هم ډېرې سندرې ویلې دي چې په پاکستان او هند کې یې د موسیقۍ محفلونه ګرم ساتلي دي.
د هغه غږ چې چا هم یو ځلې اورېدلی دی، نو په زړه کې یې ځای نیولی او د هغه له خواږه غږ نه اغېزمن شوی دی.
هغه د خپل ژوند، کارونو او زیارونو بشپړه یادونه په «نيم قرن باترانه های ناشناس» کتاب کې کړې ده.
ډاکټر محمدصادق فطرت ناشناس د گوتو په شمېر له نوميالیو پخوانیو افغان غزلبولو څخه دی او لومړنی هنرمند او غږپوهاند دی چې لوړې زده کړې يې په پښتو ادبياتو کې تر دوکټورا کچې پورې کړې دي. د ده د نوښتگرۍ له کبله په هند او پاکستان کې د افغان سیگل لقب ورکړل شوی دی او په افغانستان او سیمه کې د خلکو تر منځ د ناشناس په نامه ياديږي . دی نه يوازې چې سندارا پوهنې کې يو مسلکي غزلبول دی، بلکې له ۱۹۵۶ زېږديز کال راپه دېخوا يې د پښتو، دري او اردو ژبو ادبياتو کې بې شمېره غږیزې پنځونې هم کړې دي.
ناشناس په کندهار کې په يوې روڼ اندې نوموتې کورنۍ کې نړۍ ته سترگې پرانیستې دي او پلار يې محمدرفيق حبيبي نومېږي. هغه د خپل ژوند لويه برخه د افغانستان په پلازمېنه کابل کې تېره کړې ده. نوموړی په خټه کاکړ پښتون دی. له ډېرو کلونو راپه دېخوا د پښتو او دري سندرو ترڅنگ په اردو ژبه هم سندرې وايي. ډاکټر ناشناس اوسمهال د انگلستان په لندن ښار کې مېشت دی. نوموړی په يوه روحاني کورنۍ کې زیږېدلی دی، خو څنگه یې چې قسمت غوښتل، د ديني زده کړو د ترلاسه کولو سره سره يې د هنر او موسيقۍ سره هم ډېره علاقه پيدا کړه او له خپلې کورنۍ نه په پټه د خپل شوق او علاقې په ډگر کې ښکېل شو چې اوس يې د افغانستان د وتلي او زیاتو مینوالو لرونکي سندرغاړي نوم خپل کړی دی.
هغه د دوکتورا تر کچې زده کړې کړې دي، خو دا چې زده کړې یې چېرته، څنګه او په کومه برخه کې کړې دي، دلته پرې خبرې کوو:
ډاکټر ناشناس خپلې زده کړې په هند کې له جامعيه مليه اسلاميه څخه په ډيلي کې پیل کړې، د همدغه ښوونځي بنسټگر او د هند درېيم ولسمشر ذاکر حسين د ښاغلي صادق فطرت استاد هم و، وروسته یې د هند په پونه ښار کې يو کال زده کړې وکړې، بیا بېرته چمن او بلوچستان کې خپلې پلرنۍ سیمې ژوب ته راغی او هلته یې نورې زده کړې وکړې. نوموړي دوولسم ټولگی په کابل کې ویلی، بيا يې په کابل پوهنتون کې د حقوقو او اقتصاد له پوهنځيو بري ليکونه ترلاسه کړل. په ۱۹۷۰ زېږدیز کال کې د زده کړو لپاره روسيې ته ولاړ او هلته يې د مسکو په دولتي پوهنتون کې د پښتو او روسي ژبې او ادبياتو په برخه کې لومړی ماسټري او بيا يې دوکتورا ترلاسه کړه. له دې سره په څنگ کې یې په لندن کې د غږپوهنې په برخه کې هم زده کړې وکړې .
نوموړي د افغانستان له ملي راډيو څخه پیل تر ټلوېزيونه او بيا د کلتور وزارت له خوا د کمپوز او ښه شعر غوراوي او غږ ازموینې څارونکي په صفت دندې ترسره کړې دي. همدارنگه د بیهقي چاپي ټولنې مدیر هم پاتې شوی دی .
د پښتو ژبې سندرغاړي استاد ناشناس یوازې یو سندرغاړی نه، بلکې یو مکتب بولي او د افغانانو په زړونو کې د موسیقۍ د یو پاچا په توګه ځای لري او د نوموړي کارونه د پښتو موسیقۍ، کلتور او ادب په برخه کې ګټور یادوي او هڅو ته یې د قدر په سترګه ګوري.
هغه اوس په اروپا کې اوسي، خو وایي، د وطن نه لرېوالی یې ځوروي. نوموړي د یوې مرکې پر مهال ویلي، د وطن نور څه خو په هر صورت، خو ان په اسمان پسې یې هم خپه شوی دی.
ناشناس د خپلې بریا راز د ښه شعر او ښې موسیقۍ انتخاب بللی دی. هغه وایي، اوس مې پر یو کتاب کار پیل کړی دی چې ډېر ژر به چاپ شي، نوموړي په دغه کتاب کې خپلې ټولې کړنې او ویل شوې سندرې راټولې کړې دي.
ناشناس د افغانستان د گوتو په شمېر سندرغاړو او غزلبولانو څخه دی چې کورني او بهرني مډالونه او ستاینلیکونه یې تر لاسه کړي دي. نوموړي نیمه پېړۍ سندرې ویلې دي، خو لا هم ځان استاد نه بولي.
دی وايي، ځان استاد نه، بلکې اوس هم د موسیقۍ زده کوونکی راته ښکاري. هغه وايي چې کله هم ورته څوک استاد ووایي، نو په خپل هنر کې ورته خپلې خامیانې یادې شي.
ناشناس چې د هنر په ډګر کې یې له لومړيو ٢٥ کلونو وروسته، د لوړو زده کړو د ترلاسه کولو لپاره په هنري فعالیتونو کې دمه کړې وه، خو کله چې بېرته د سندرې د ثبتولو په موخه د پاکستان لاهور ښار ته لاړ، نو یو استاد یې ورته وویل چې هارمونیم یا باجه دې ټیون نه ده، یعنې د باجې سرونه برابر نه دي.
د ناشناس د خپل ځان په اړه نظر د ده خپل دی، خو په افغانستان، پاکستان او د نړۍ په ځینو هېوادونو کې هغه ته د موسيقۍ پوهان استاد وايي او د موسیقۍ ځانگړی مکتب یې گڼي.
فطرت ناشناس د خپل ۵۰ کلن هنري ژوند کیسه په خپل نوي کتاب «نیم قرن با ترانه های ناشناس» کې کړې ده. هغه د دغه کتاب په اړه وايي: «دغه کتاب مې په دري ژبه لیکلی دی او نورو ژبو لکه، پښتو او انگلیسي ته به ډېر ژر وژباړل شي. دا چې په پښتو مې ولې ونه لیک، ځکه زیاتې سندرې مې په دري ژبه کې ویلې دي، نو ځکه مې کتاب هم اول په دری کې چاپ کړ.»
ناشناس چې په اردو، هندي، فارسي، روسي او انگلیسي ژبو یې ډېرې سندرې ویلې دي، وايي چې د نورو ژبو په پرتله یې پر پښتو ژبه کمې سندرې ویلې دي چې هغه یې دلیل د پښتو ژبې مورنی والی یادوي او وايي چې په دې ژبه کې معیاري کار کول مې زړه غواړي.
ناشناس وايي، خپلې ټولې سندرې ورته لکه د خپلو اولادونو هومره گرانې دي او هره سندره یې په څه نا څه موضوع ویلې ده. نوموړی په اروپا کې ژوند کوي او له خپل وطن نه لرېوالی یې تل ځوروي او کله یې چې وطن ډېر ویادېږي، نو ځان سره یوازې کېني او د وطن په اړه خپلې ځینې سندرې زمزمه کوي.
