په دې ډېر ویاړم چې په افغانستان کې د چین د سفیر په توګه ګومارل شوی يم. کابل ته له رسېدو وروسته مې ډېری وخت دلته د افغان ټولنې له بېلابېلو ملګرو او دوستانو سره لیده کاته کړي دي. په دې لیدنو کتنو کې مې سولې او پرمختګ ته د افغانانو لېوالتیا او له چین سره د افغانانو دوستي ليدلې او احساس کړې ده. د اتلانو او زیارکښو خلکو دغه ځمکه سل کاله مخکې خپلواکه شوې ده، خو له بده مرغه په دې وروستیو ۴۰ کلونو کې جګړو سخته ځپلې ده.
ځینې افغان دوستان پوښتنه کوي چې ۱۸ کاله کېږي چې امریکا په افغانستان کې ده، خو دغه هېواد ته سوله، آرامي، سوکالي او پرمختګ نه دي راغلي، نو د دوی شعار ته په کتو، هغه ډیموکراسي، د بشري حقونه او ازادي چېرته دي؟ زه په دې اړه فکر کوم چې چین او نړیواله ټولنه څه ډول د افغانستان له سولې او بیارغونې سره اغېزمنه مرسته کولای شي.
څو ورځې وړاندې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د سويلي او منځنۍ اسیا د چارو مسوولې مېرمن آلېس وېلز ویلي وو چې چین د افغانستان په پرمختګ کې د پام وړ څه نه دي کړي، چین له افغانستان سره تر اوسه کومه مهمه مرسته نه ده کړې، د تګ راتګ او پیوستون په برخو کې یې د تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان په پرتله کم کارونه کړي دي. ما د چین او افغانستان ترمنځ د همکاریو په اړه معلوماتو ته یوه لنډه کتنه وکړه او دلته یې يو څو لنډې بېلګې لیکم.
د تېرې پېړۍ په ۷مه لسیزه کې په داسې حال کې چې چین پرمختګ نه و کړی او خلک یې لاهم له ډېرو ستونزو سره مخ وو، خو دغه هېواد په پروان ولایت کې د اوبو لګولو پروژه او په کندهار کې د میرویس روغتون جوړ کړل. ۴۰ کاله تېر شوي او د پروان د اوبو لګولو پروژه لا د بزګرو کروندې غړوبوي او میرویس روغتون د کندهار په ګډون د نږدې ولایتونو خلکو ته روغتيايي خدمات وړاندې کوي. محلي وګړي يې په تودو احساساتو سره تر ننه د چیني روغتون په نوم يادوي.
له ۲۰۰۱ ز کال راهیسې چین یو ځل بیا د افغانستان په بيارغونه کې ګډون کړی او تر خپلې وسې يې ورته په بېلابېلو برخو کې مرستې برابرې کړې دي. د چین له خوا جوړ شوی د جمهوريت روغتون په کابل کې تر ټولو لوی مجهز حکومتي روغتون دی. د کابل پوهنتون د چینايي ژبې څانګې ودانۍ او مسلکي ښوونیز ملي مرکز د افغان ځوانانو، محصلینو د وتلو مسلکي شخصیتونو د روزلو په برخه کې فرصتونه چمتو کوي. چین په ۲۰۱۴ ز کال کې ژمنه وکړه چې په ۴ کلونو کې به د افغانستان لپاره د دوه ميلیارده یوان مرسته برابره او ترسره کړي. د دې ژمنې په رڼا کې به د کابل پوهنتون عمومي تدريسي ودانۍ او د لوی تالار ودانۍ په راتلونکي کال کې بشپړې او ګټې اخيستنې ته وسپارل شي او د ارزانو کورونو پروژه به په راتلونکي کال کې پیل شي. دغه راز په بامیان ولایت کې د لمریزې برېښنا سټېشن د چمتو کېدو په حال کې دی. دا يوازې د چین د مرستو یوه برخه ده، د افغانستان اقتصادي او ټولنیز پرمختګ ته یې په نوي خوځنده قوت ورکولو کې د پام وړ او مثبت اغېز ښیندلی دی.
د دې تر څنګ چین هر کال افغان ټولنې ته ګڼ شمېر بشري بېړنۍ مرستې برابروي. کله چې د زياتو واورو او زلزلې ناورینونه رامنځ ته کېږي، چین د کمپلو، کېږديو او جنراتورونو مرستې په لومړي وخت کې زيانمنو کسانو ته رسولې دي. له ۲۰۱۷ ز کال راهیسې د ۱۰۰ میلیونو یوانو په ارزښت وريجې او اوړه لس ځلې د افغانستان بېلابېلو ځایونو ته لېږل شوي او پر خلکو وېشل شوي دي. اوس د ۱۱۵۰۰ کېږدیو سربېره نورې مرستې هم چمتو شوي دي. کابو دوه سوه تنه ناروغ ماشومان چې د زړه سوري په ناروغۍ اخته وو، په شینجیانګ کې یې درملنه شوې ده چې اوس دغه ماشومان بېخي روغ شوي دي. د چین سفارت هر کال د افغان یتیمانو له ښوونيزو مرکزونو، ښوونځیو او بې وزله کورنیو لپاره لازمې مرستې برابروي. د دې ترڅنګ موږ د چین او افغانستان د دوستۍ ښوونځی هم جوړ کړی دی. د افغانانو ګټې او نېکمرغي همېشه د چین د خلکو غوښتنه او هيله ده.
چین د افغانستان اقتصادي او ټولنیزې پراختیا او ودې ته هم پاملرنه کوي. په ۲۰۱۶ ز کال کې افغانستان له چین سره د یو کمربند او یوې لارې د ګډې ابادۍ د تفاهم یاددښت لاسلیک کړی دی. هیله من یو چې زموږ پرمختګ او پراختیا عامو افغان وګړو ته لازیاتې ګټې ورسوي. موږ غواړو چې د افغانستان او سیمه ییزو هېوادونو ترمنځ د تګلارو، تاسیساتو، سوداګرۍ، پانګونې ان د خلکو د زړونو پیوستون پیاوړی شي او د ورېښمو لارې په موده کې د اسیا زړه په توګه د افغانستان مرکزي رول بیا را ژوندی شي. موږ د چین پياوړې تصدۍ هڅوو چې دلته پانګونې وکړي. د (زي ټي اي) (او هواوې) په ګډون عالي تخنیکي شرکتونه د افغانستان د مخابراتي کارونو لپاره باکیفیت خدمتونه ترسره کوي. د میس عینک د کان پروژه چې په افغانستان کې تر ټولو لویه بهرنۍ پانګونه بلل کېږي، د تاریخي اثارو د ساتلو او امنیتي لاملونو په ګډون له ځینو ستونزو سره مخ ده. د چین تصدۍ د ډېرو تاوانونو په ګاللو سره سره پر خپلو ژمنو ولاړې دي او د دې پروژې د بیا پیلولو لپاره د افغانستان له اړوندو څانګو سره سلا مشوره کوي.
د ازبکستان او تاجکستان له لارې د چین او افغانستان ترمنځ اوسپنیزه لاره فعاله ده او د کابل او اورمچي ترمنځ هره اونۍ الوتنه کېږي. د مېرمن وېلز نیوکو ته په کتو، زه غواړم له امریکایي کارپوهانو څخه وپوښتم چې په اوسنیو جغرافیایي او طبیعي حالاتو کې د چین او افغانستان ترمنځ د مستقیمې اوسپنیزې لارې د ابادۍ شونتیا څومره ده؟
موږ چین ته د جلغوزیو، زعفرانو او مرمر په ګډون د افغان ځانګړو تولیداتو صادرات زمینه برابره کړې ده. تېرکال یوازې په ۴ میاشتو کې د الوتکو له لارې د ۱۵ میلیونه امریکایي ډالرو په ارزښت جلغوزي چین ته صادر شوي وو. د خبري رسنیو معلوماتو له مخې، سږ کال د دواړو خواوو شرکتونو د ۳۰ زرو ټنو جلغوزیو تړون لاسلیک کړی دی چې افغانستان ته یې ډېره ګټه رسېږي. په سږ کال کې به د چین او افغانستان ترمنځ تجارتي ارزښت له ۱ ميلیارده او ۲۰۰ میلیونو امریکایي ډالرو څخه واوړي. چین یو ځل بیا د افغانستان درېیم لوی تجارتي ملګری ګرځېدلی دی. له ۲۰۱۵ ز کال راهیسې چین د افغانستان لپاره هم څه دپاسه ۴۰۰۰ تنه کدرونه روزلي دي.
په همدې بنسټ موږ ويلی شو چې د افغانستان د سولې او پرمختګ لپاره د چین کارونه د پام وړ دي چې افغانان یې هم ویني او هېر به یې نه کړي. موږ غواړو له نړیوالې ټولنې سره یو ځای په ګډه د افغانستان لپاره مرستې برابرې کړو. چین او امریکا په تېرو ۸ کلونو کې افغان ډیپلوماتان او ویترنران او د کرنیزو تولیداتو کارپوهان روزلي دي. دغه راز د لوړو زده کړو روزنیز کورسونه به هم پیل کړي. چین له المان، برېټانیا، پاکستان او هندوستان سره هم د افغانستان په اړه ګډې همکاریزې پروژې ترسره کړې او تر سره کوي یې. د دې ترڅنګ چین د افغانستان پاکستان او امریکا په څلور اړخیز ارتباطي ګروپ، ((شپږ او یو)) او د امریکا، روسیې او پاکستان په څلور اړخیز مشورتي میکانېزم کې چې له افغان مسئلې سره تړاو لري، ګډون کړی دی، څو له نړیوالې ټولنې سره یو ځای ګډ نظریات راغونډ کړي، شته اختلافونه کم کړي او د افغان مسئلې د حل لپاره مناسبه لاره وموندل شي.
د افغان مسئلې حل و فصل د کوم یو هېواد له خوا سمدستي نه شي کېدای. چین به تر خپلې وسې پورې د افغانستان لپاره لازمې مرستې برابرې کړي او هیله لري چې امریکا افغانستان د همکاریو ډګر وبولي، نه د سیالیو او خپل قوت. امریکا باید له افغانستان له دې ډېر ملاتړ وکړي.
زه به د خپل ماموریت په موده کې د افغانستان د ټولنې بېلابېلو ملګرو سره یوځای په ګډه کوښښ وکړم، څو نړیواله ټولنه د افغانستان سولې او بیارغونې او د جوړجاړي له بهیر سره په ګډه کار وکړي.
