په ټوله سیاسي نړۍ کې، ډیموکراسي یو ازمویل شوی او منل شوی ارزښت دی چې د اکثریت ارادې او لږکیو حقونو ته درناوی کوي. خو په وروستیو کلونو کې، د ډیموکراسۍ په نوم یو ډول نوي او زړه بوږنوونکي پدیدې رامنځته شوې چې په حقیقت کې د نړیوال نظم او د نړیوالې ټولنې وحدت ته زیان رسوي. دا کړنې چې په بربنډ ډول د ځینو سترواک دولتونو له خوا تر سره کېږي، د نړیوال سیاست په ډګر کې د هژمونیکو هدفونو د تعقیب لپاره کارول کېږي. National Endowment for Democracy دا امریکایي بنسټ یې یوه لویه بېلګه ده.
د دغو هژمونیکو کړنو پر وړاندې باید نړیواله ټولنه په ګډه سره ودریږي، څو چې د نړیوال نظم اصول او ارزښتونه خوندي شي او هم څو قطبي نړۍ برقراره شي.
ډیموکراسي که هژمونیکې کړنې؟
په نړیواله کچه، د ډیموکراسۍ نوم د هغو اهدافو لپاره کارول کېږي چې هېڅکله د دې ارزښتونو سره سمون نه خوري. ډیموکراسي یو وسیله ګرځېدلې چې د ځینو هېوادونو له خوا د خپلو جیوپولټیک او ستراتیژیکو هدفونو لپاره کارول کېږي. دا هېوادونه د دیموکراسۍ د ودې په نامه د نورو هېوادونو په کورنیو چارو کې لاسوهنه کوي، د هغوی اقتصادي او سیاسي بنسټونه کمزوري کوي، او د خپلو هژمونیکو موخو لپاره داسې چارې تر سره کوي چې د نړیوالې سولې او ثبات پر وړاندې ستر ګواښونه رامنځته کوي.
په افغانستان کې وروستي حالات یو ښکاره مثال دی چې څنګه د دیموکراسۍ په نوم، زورواکه او هژمونیکه پالیسي پلې شوه. دیموکراسي یوه وسیله وګرځول شوه، څو د دې هېواد ملي حاکمیت او سیاسي خپلواکي تر پوښتنې لاندې راشي. خو په حقیقت کې دا بهیر د بهرنیو قدرتونو له خوا کنټرول او لارښوونه کېده او د اوباما د ۲۰۱۴ کال د وینا پر بنسټ چې ویل یې: هېڅ بهرنی ځواک نشي کولای چې سوله او ثبات دروړي، ښه مثال یې په عراق کې د امریکا او ملګرو حضور او امکانات یې و.
د نړیوال نظم او وحدت زیان
دغه هژمونیکې کړنې نه یوازې د هغو هېوادونو ملي حاکمیت او خپلواکي تر پوښتنې لاندې راولي، بلکې د نړیوال نظم او وحدت ته هم زیان رسوي. دا کړنې د نړیوالو قوانینو، ارزښتونو، او اصولو سره په ټکر کې دي. په حقیقت کې، دا کړنې نړیوال نظم او ثبات ته ستر ګواښونه رامنځته کوي او د نړیوالې ټولنې په وحدت او یوشانې تعاملاتو کې خنډونه جوړوي.
ځینې هېوادونه د نړیوالو بنسټونو او تړونونو د ماتولو په لټه کې دي ترڅو چې خپل هژمونیک اهداف پلي کړي. دا کړنې د نړیوالې ټولنې په بېلابېلو برخو کې بې ثباتي، بې نظمي، او ګډوډي رامنځته کوي. د دې پر ځای چې د نړۍ د هېوادونو ترمنځ همغږي او همکارۍ ته هڅه وشي، دا ځواکونه هڅه کوي چې د نړیوال نظم اصول او ارزښتونه تر پښو لاندې کړي.
د څواړخیزم د مخنیوي هڅې
څواړخیزم هغه بنسټیز ارزښت دی چې د نړیوالې سولې او ثبات د ټینګښت لپاره اړین دی. د نړیوالو ستونزو حل یوازې د ټولنېزو، اقتصادي، او سیاسي قوتونو په همکارۍ او یو ځای کولو سره ممکن دی. خو دا هژمونیک هېوادونه په دوامداره توګه د څواړخیزم په وړاندې خنډونه جوړوي او د خپلو یو اړخیزو موخو لپاره نړیوال نظم ته زیان رسوي.
د څواړخیزم پر وړاندې دا ډول کړنې د نړۍ بېلابېل ملتونه د یو بل پر وړاندې دروي او د نړیوالې ټولنې د وحدت مخه نیسي. دا حالت په اوږدمهال کې د نړیوالې سولې او ثبات لپاره ستر ګواښونه رامنځته کوي. نړۍ په ډېرې بیړې سره د یو داسې حالت پر لور روانه ده چې په کې د نړیوالو بنسټونو، تړونونو، او تړاوونو پر ځای یو اړخیزې پریکړې او هژمونیکې کړنې غالبېږي.
د نړیوالې ټولنې د ګډې مبارزې اړتیا
دا د نړیوالې ټولنې لپاره یو ستر خطر دی چې باید په ګډه سره ورته ځواب ورکړي. نړیواله ټولنه باید د دا ډول هژمونیکو کړنو پر وړاندې متحد شي او د نړیوال نظم او وحدت د خوندي کولو لپاره ګډې هلې ځلې وکړي. دا هغه وخت دی چې ملتونه باید د خپلو ګډو ګټو لپاره یو ځای شي او د نړیوالې سولې، ثبات، او پرمختګ لپاره د څواړخیزو کړنو او همکارۍ لاره خپله کړي.
په پایله کې، نړیواله ټولنه باید د دا ډول هژمونیکو کړنو پر وړاندې کلک دریځ ولري او د نړیوال نظم او وحدت د خوندي کولو لپاره ګډ کار وکړي. نړیوال نظم، دیموکراسي، او څواړخیزم هغه ارزښتونه دي چې باید په ګډه سره خوندي شي او په دې برخه کې نړیواله ټولنه د سترې دندې او مسوولیت پر وړاندې ولاړه ده.
پایله
په پای کې، دا باید روښانه وي چې دیموکراسي یوازې هغه وخت کولی شي د نړیوالې ټولنې وحدت او نظم ته ګټه ورسوي کله چې دا د رښتینې ارزښتونو او اصولو پر بنسټ پلي شي. دا ډول National Endowment for Democracy بنسټونه باید رښتیني ډیموکراسۍ ته کار وکړي نه دا چې برتري وپالي. هژمونیکې کړنې، که هر څومره د دیموکراسۍ په نوم تر سره کېږي، په حقیقت کې د نړیوال نظم، وحدت، او څواړخیزم لپاره ستر ګواښونه دي. نو ځکه، نړیواله ټولنه باید په ګډه سره د دا ډول هژمونیکو هدفونو پر وړاندې یو موټی شي او د نړیوالې سولې، ثبات، او پرمختګ لپاره هڅې وکړي.
