تر ټولو عام سایبري (کمپیوټري) جرمونه او جزاګانې یې!

موږ او تاسې د سایبري یا کمپیوټري جرمونو په اړه ډېر څه اورېدلي دي او دا ستونزه په چټکتیا سره پر مخ تلونکې ده. اېف بي اې دغه جرمونه په ډېرو مهمو او لویو برخو وېشلي دي چې مهم یې عبارت دي له:

د هویت غل (Identity Theft)

پر لیکه لوټماران (Online Predators)

مالویر چې یو ډول تخریبوونکی سپکغالی دی (Malware)

انټرنېټي دوکه (Internet fraud)

د معنوي ملکیت غل (Intellectual Property Theft)

کمپیوټر ته نفوذ کول یا دننه کېدل(Computer .Intrusions)

د جرمونو دغه ډولونه بیا په خپل وار په کوچنیو فرعي برخو هم وېشل شوي دي. که غواړی پرې پوه شی، نو په اړه یې څېړنه وکړئ.

۱- د هویت غل (Identity Theft) :

د هویت غلا پر ډېرو بڼو باندې کېدای شي، خو دوه ډوله یې ډېر عام دي:

• يو څوک پر لیکه ستا په څېر ځان فرضوي (ستا په نوم حساب یا اکونټ جوړوي.)
• یو څوک د کرېډېټ ‌کارډ یا هم د پور د تر لاسه کولو لپاره د هویت غلا کوي.

دا ډول غلا په اوسنیو وختونو کې ډېره عامه شوې ده، چې یو څوک دې پر لیکه ستا په څېر ځان جوړ کړي، څو چا ته یوه عادي دوکه ورکړي او هم دې تاته تاوان ورسوي. د هویت دا ډول غلا ډېره ستونزمنه ده چې کنټرول شي.

د هویت غلا د دې لپاره چې کرېډېټ کارډ او یا هم پیسې تر لاسه کړي، د درنو سایبري جرمونو له ډلې څخه ده. دا د یوه نفر د مالي ریکارډونو د خرابوالي لامل کېږي چې په مالي حسابونو کې ټکان را منځته کوي او شاید میاشتو او یا هم کلونو هڅو ته اړتیا وي، څو خپل مالي ریکارډونه له سره پاک کړای شي.

۲- پر لیکه لوټماران (Online Predators) :

په دې ډله کې هغه خلک شامل دي چې ډېر زیات امکانات لري چې په فزیکي ډول دې د ټولنې ځینو افرادو ته زیان واړوي. یو څه نور ډولونه چې د پر لیکه لوټمارانو په ډلې کې شامل دي، په لاندې ډول دي:

جرم ته هڅونه (Cyber-Stalkers)

جنسي لوټماران (Sexual Predators)

د کمزورو تهدیدول (Cyber Bullies)

په دغو ټولو حالاتو کې مجرمان له کمپیوټر او انټرنېټ نه ګټه اخلي، څو له خپلو قربانیانو سره په اړیکه کې شي، هغوی و وېروي او د یو کار په کولو یې مجبور کړي. که چېرې تاسې هم د داسې قربانیانو له ډلې څخه یاست، نو کولی شی چې له تر ټولو نږدې قانوني مرجع سره په اړیکه کې شی‎.

۳- یو ډول ویروس چې مالوېر ورته وایي (Malware) :

مالوېر(Malware)، ټروجان(Trojan)، کمپیوټري ویروسونه او نور ورانکاري تهدیدوونکي شاید اوس هم ستاسې په کمپیوټر کې موجود وي. دغه پروګرامونه کولی شي چې ستا په اړه مالومات تر لاسه کړي. زیاتره دغه پروګرامونه خپلو جوړوونکو ته ګټې کوي. د بېلګې په ډول، هغه پروګرامونه یا هم وېبپاڼې چې تاسې اخیستې در خرابې کړي او تاسې یې بیا اخیستلو ته مجبور کړي، چې ګټه یې پروګرامر یا جوړوونکي ته رسېږي.

ځېنې نور مالوېرونه (Malwares) ستاسې د کمپیوټر په بګراونډ کې پټېږي، ستاسې له کمپیوټر نه ګټه پورته کوي، څو نورو ته ځوروونکي برېښنالیکونه (Spam Emails)  ولېږي، په نورو کمپیوټرونو برید وکړي او یا هم د خپل جوړوونکي تر شننې او امر پورې ستاسې په کمپیوټر کې منتظر پاتې کېږي.

۴- انټرنېټي دوکه (Internet fraud):

په دې پراخه برخه کې ټول هغه سایبري جرمونه شاملېږي چې پر لیکه وګړي غولوي. دا نو بیا دومره ساده هم کېدای شي چې یو څوک د خپل یو غیرې ضروري عملیاتو لپاره له تاسې څخه د پیسو غوښتنه کوي او دومره کړکېچنه دوکه هم در کولی شي چې تا ته دې د خپل کرېډټ کارډ د باوري کولو (verify) لپاره له یو وېب سایټ څخه  پیغام راځي، چې دغه وېب سایټ له اصلي وېب سایټ سره بېخي ورته والی لري.

۵- د معنوي ملکیت غل(Intellectual Property Theft) :

د اوسني وخت تر ټولو زیات خپور شوی انټرنېټي جرم دی. په زیاتره مواردو کې شاید څوک د جرم په عاملینو دومره هم پوه نه شي چې دوی دې کوم جرم تر سره کوي. په دې برخه کې د غیر قانوني موسیقۍ، فلمونو، کتابونو او نورو موادو شریکول هم شامل دي.

د ډېرو جالبو مثالونو له ډلې څخه یې د لویو شرکتونو جاسوسي ده، چې هغوی د سوداګرۍ رازونه غلا کوي، یا یې هم شریکوي او یا یې هم بېخي ښکاره کوي.

۶- کمپیوټر ته نفوذ کول یا دننه کېدل (Computer Intrusions) :

کمپیوټر ته داخلېدل یا هم هک کول، د سایبري جرایمو له ډلې څخه دی. کله چې یو فرد یا هم یوه کمپنۍ، کوم کمپیوټر ته داخله شي، یا یې هک کړي، نو دا موضوع بیا د خبرونو سرټکي جوړوي. په دې تېرو څو کلونو کې د سلګونه زرو وګړو د کرېډېټ کارډ سوانح، طبي ریکارډونه یا سوانح، دولتي رازونه او ډېر معنوي ملکیتونه د کمپیوټر د هک کولو په واسطه غلا شوي دي.

د کمپیوټر هک کول په کورونو کې او په فردي ډول هم تر سره کېږي. یو وخت یو سړی نیول شوی و چې نږدې دوه سوه کمپیوټرونه یې پلټلي وو او دا کار یې د جاسوسۍ، ډارولو او له ځوانو ښځو څخه د جنسي ګټنې په موخه کړی و.

د کمپیوټري جرایمو په اړه دا یو وړوکی بحث ستاسې لپاره یو ښه پیل کېدای شي،  څو مخکې لاړ شی او ډېر څه زده کړی. زیاتره کمپیوټري جرمونه په ډېری هېوادونو کې له (۲-۱۰) کلونو پورې زندان، لوړې جریمې او داسې نورې جزاګانې لري.