تېره اونۍ په نیویارک کې د ملګرو ملتونو سازمان ۷۳یمه غونډه جوړه شوه چې د نړۍ د نورو هېوادونو ترڅنګ له افغانستانه هم د ملي یووالي حکومت اجرائیه رییس ډاکتر عبدالله عبدالله د يوه لوړ پوړي دولتي پلاوي په مشرۍ پکې ګډون کړی و.
په دې غونډه کې د غړو هېوادونو د مشرانو او استازو ترمنځ د نړۍ په کچه پر بېلابېلو ګرمو موضوعاتو بحثونه وشول. د غونډې په دویمه ورځ د افغانستان اجرائیه رییس ډاکتر عبدالله هم وينا وکړه او په خپلو خبرو کې يې د سولې او ثبات لپاره پر ګډو سیمه ییزو همکاريو ټینګار وکړ. نوموړي له ګاونډیو هېوادونو په ځانګړي ډول له پاکستانه وغوښتل چې له افغانستان سره د «ترهګرو» په نښه کولو کې مرسته وکړي او په ګډه د هغوی پټنځایونه له منځه یوسي.
په دې غونډه کې د ملګرو ملتونو سازمان سرمنشي، انتونیو ګوترېش د پیل په خبرو کې وویل، چې نړیواله ټولنه له سترو ننګونو سره مخ ده او په نړیواله کچه کړکېچ هم زیات شوی دی. نوموړي دغه راز وویل چې پر نړیوالو بنسټونو هم باور کم شوی او موږ د امنیت نړیواله شورا کې د دوه قطبيتوب شاهدان یو.
د افغانستان په قضیه کې د ملګرو ملتونو سازمان رول، د دغه سازمان په وروستۍ ناسته کې د ډاکتر عبدالله ګډون او دا چې په دې غونډه کې څه تېر شول؟ هغه موضوعات دي چې دلته پرې بحث شوی دی.
افغانستان او د ملګرو ملتونو سازمان
د ملګرو ملتونو سازمان له دویمې نړیوالې جګړې را وروسته د ۵۱ هېوادونو له لوري په ۱۹۴۵ز کال کې رامنځته شو او افغانستان یې په ۱۹۴۶ز کال کې رسمي غړیتوب ترلاسه کړ. په ۲۰۰۶ ز کال کې د دغه سازمان د غړو هېوادونو شمېر ۱۹۳ ته ورسېد؛ خو ټایوان او واتیکان هغه دوه هېوادونه دي چې د دغه سازمان غړيتوب نه لري.
د ملګرو ملتونو سازمان له ۱۹۷۹ز کال وروسته، پر افغانستان د پخواني شوروي اتحاد پر یرغل د یوه پرېکړهلیک په صادرولو سره اعتراض وکړ. دغه راز په افغانستان کې د شوروي اتحاد له یرغل وروسته وضعیت ته په کتو سره بيا د دغه سازمان یو شمېر بنسټونو دلته خپل فعالیتونه هم پیل کړل. د «ژنیو» هغه هوکړه لیک چې په ۱۹۸۸ز کال کې لاسلیک شو او د شوروي اتحاد لښکرو ته یې له افغانستانه د وتلو زمینه برابره کړه، هم د ملګرو ملتونو سازمان د هڅو پایله وه.
له افغانستانه د شوروي اتحاد د لښکرو له وتلو وروسته د کورنیو جګړو پر مهال د ملګرو ملتونو سازمان هڅه وکړه چې په افغانستان کې د دغو جګړو مخه ونیسي؛ خو کومه پایله یې ونه لرله. د طالبانو د رژیم پر مهال یې هم هڅه وکړه چې د شمالي ټلوالې او طالبانو ترمنځ د خبرو اترو زمینه برابره کړي؛ خو دغو هڅو هم کومه مثبه پایله ورنه کړه.
په ۲۰۰۱ ز کال کې د طالبانو د رژیم له ړنګېدو او د امریکا په همکارۍ د نوي نظام په رامنځته کېدو سره، دغه سازمان په افغانستان کې خپل فعالیت پراخ کړ. د اداري سیسټم له رامنځته کولو نیولې بیا د لویې جرګې تر تدویره او ټاکنو ترسره کېدو، دغه سازمان بېلابېل ماموریتونه ترسره کړل؛ خو د ۱۷ کلونو په تېرېدو سره لا هم افغانستان له سیاسي، اقتصادي او امنیتي بې ثباتۍ سره مخ دی او په افغانستان کې د دغه سازمان ماموريتونو او کړنو ته په کتو سره د افغانستان په قضيه کې د دغه سازمان پر رول نيوکې شته دي.
په ۷۳یمه غونډه کې د افغانستان ګډون
د ملګرو ملتونو سازمان په ۷۳یمه غونډه کې د ولسمشر غني نه ګډون او پر ځای یې دې غونډې ته د اجرائیه رییس ورتګ، داسې ګنګوسې راپورته کړې، چې د ولسمشر غني او ډونالډ ټرمپ د ادارې ترمنځ په اړیکو کې د بې باورۍ پر شتون شکونه راپیدا کوي.
د پژواک خبري اژانس لهخوا په یوه خپاره شوي راپور کې د یوې کره حکومتي سرچینې له قوله ویل شوي: «ټاکل شوې وه چې ولسمشر غني د ملګرو ملتونو په ۷۳یمه غونډه کې ګډون وکړي او د دې ناستې په یوه برخه کې له ډونالډ ټرمپ سره وویني؛ خو سره له دې چې په همدې موخه د ملي امنیت د سلاکار حمدالله محب په مشرۍ یو افغان پلاوی امریکا ته تللی و، خو ټرمپ له افغان ولسمشر سره لیدنه رد کړې او ویلي یې وو چې له اشرف غني سره به د نوموړي مرستیال مایک پېنس لیدنه وکړي.» سرچینه وایي، له همدې امله ولسمشر غني د ملګرو ملتونو سازمان په وروستۍ غونډه کې ګډون ونه کړ.
که څه هم ارګ او بهرنیو چارو وزارت دغه څرګندونې بې بنسټه بللې؛ خو دا چې ډونالډ ټرمپ د ملګرو ملتونو سازمان عمومي غونډې ته په خپله وینا کې د افغانستان په اړه حتی یوه خبره هم ونه کړه، په اړه یې شکونه زيات شول.
په افغانستان کې له تېرو ۱۷ کلونو راپدېخوا د امریکا روانه جګړه په اوسمهال کې له یو ډول ابهام او ناکامۍ سره مخ ده. امریکا له ۲۰۰۱ ز کال را وروسته د همدې جګړې د ګټلو په موخه بېلابېلې تګلارې وکارولې؛ خو تر دې دمه یې یوازینۍ لاسته راوړنه دا ده چې جګړه روانه ساتل شوې.
امریکا پر افغانستان له یرغل را وروسته د یوه نوي حکومتي نظام د رامنځته کولو په موخه تر دې مهاله میلیاردونه ډالر له افغانستان سره مرسته وکړه؛ خو لا هم دغه هېواد له سیاسي، اقتصادي او امنیتي بې ثباتۍ سره مخ دی او د اداري فساد له امله د نړۍ د فاسدو هېوادونو په سر کې راځي.
دغه وضعیت ته په کتو سره په وروستیو کې ډونالډ ټرمپ زلمی خلیلزاد د افغانستان لپاره خپل ځانکړی استازی وټاکه، څو په افغانستان کې له روان مبهم وضعیت څخه د وتلو لار ومومي. ډېری شنونکي په دې اند دي چې د ټرمپ اداره د ملي یووالي حکومت له کړنو نا خوښه ده؛ ځکه وضعیت دومره خراب شوی چې یو شمېر سیاسي احزاب، پخواني حکومتي چارواکي او ملي شورا له امریکا سره د شوي امنیتي تړون پر بیا کتنې ټینګار کوي او دا هغه مسئله ده چې امریکا یې په هېڅ بیه نه مني. داسې انګېرل کېږي چې په افغانستان کې د وضعیت د مبهم والي له امله ټرمپ د افغانستان له رهبرانو سره نه ګوري. ځکه دوی هم د افغانستان د وضعیت په اړه مشخص تصویر او تګلاره نوموړي ته نه شي وړاندې کولی.
په ۷۳یمه ناسته کې څه تېر شول؟
د ملګرو ملتونو سازمان په ۷۳یمه غونډه کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ خبرې، د زیاتره رسنیو د خبرونو سرټکي شول. نوموړي غونډې ته د وینا پر مهال ایران هغه هېواد وباله چې د منځني ختیځ په لر او بر کې یې د «وژنو، ګډوډیو او ورانکاریو» تخم کرلی دی. نوموړي ایران هغه هېواد وباله چې «نه خپلو ګاونډیانو، نه پولو او نه هم د نورو هېوادونو ملي حاکمیت ته درناوی کوي.»
ډونالډ ټرمپ د امنیت شورا په غونډه کې هم پر ایران او روسیې تور پورې کړ، چې ګواکي دغه هېوادونه په سوریه کې د خلکو په عام وژنه کې لاس لري. نوموړي پر چین هم نیوکه وکړه او ویل یې چې دغه هېواد غواړي د امریکا په راتلونکو ټاکنو کې د جمهوري غوښتونکو د بریا د مخنیوي په پار لاسوهنې وکړي. ټرمپ دغه راز وویل چې نوموړی د امریکا لومړنی ولسمشر دی چې د سوداګرۍ په برخه کې یې چین ننګولی دی.
د ملګرو ملتونو په وروستۍ عمومي غونډه کې په سوریه، یمن او فلسطین کې د روان وضعیت په اړه هم خبرې وشوې؛ خو په دغه غونډه کې تر ټوله پیکه موضوع چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ هم په خپلو خبرو کې اشاره ورته ونه کړه، د افغانستان قضيه وه.
د افغانستان اجرائیه رییس ډاکتر عبدالله که څه هم د ملګرو ملتونو سازمان د عمومي غونډې په دویمه ورځ وینا وکړه؛ خو په دغه وینا کې داسې څه چې رښتیا هم د نړیوالو پام د افغانستان قضیې ته زیات کړي، نه لیدل کېږي. نوموړي د افغان دولت او وسلهوالو مخالفینو ترمنځ د سولې په اړه داسې خبرې وکړې چې د سولې په تړاو د حکومت د کمزورې ارادې ښودنه کوي. دغه راز یې د سیمه ییزو قضیو په اړه هم داسې څه بیان نه کړل چې د نړیوالو پام ځان ته را واړوي.
د ملګرو ملتونو سازمان د ۷۳یمې غونډې په څنډو کې اجرائیه رییس د ایران له ولسمشر حسن روحاني سره وکتل او دواړو لورو له ترهګرۍ سره پر ګډې مبارزې ټینګار وکړ. روحاني د تهران او کابل ترمنځ د جامع هوکړهلیک د نهایي کولو غوښتونکی شو او ویې ویل، هېواد یې چمتو دی چې چابهار بندر ګټې اخیستنې ته وسپاري او د افغانستان تر پولې د اورګاډي پټلۍ ورسوي.
ډاکتر عبدالله د ملګرو ملتونو سازمان له سرمنشي سره هم وکتل او نوموړي ته یې ډاډ ورکړ چې له بایومېټریک څخه په استفادې له رڼو او با اعتباره ټاکنو به ملاتړ کوي. د ملګرو ملتونو سرمنشي هم ټنیګار وکړ چې د رڼو او با اعتباره ټاکنو ترسره کول کولای شي چې په افغانستان کې د سیاسي ثبات له ټینګښت سره مرسته وکړي. نوموړي په دغه لیدنه کې وویل چې د افغانستان او له ترهګرۍ سره د مبارزې په برخه کې تر اوسه د پاکستان په سیاستونو کې بدلون نه دی راغلی او ټینګار یې وکړ چې له اوسنیو ستونزو څخه د وتلو یوازینۍ لاره د افغانستان او پاکستان ترمنځ رښتینې همکاري ده. د ملګرو ملتونو سازمان سرمنشي ډاکتر عبدالله ته د پوره همکارۍ ډاډ ورکړ او ویې ویل چې زموږ موخه په افغانستان کې د سولې او ثبات ټینګښت دی.
اجرائیه رییس دغه راز د مرکزي او سویلي اسیا په چارو کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له مرستیالې سره ولیدل. په لیدنه کې دواړو لورو د افغانستان د سولې په خبرو اترو، د افغانستان په سیمه ییزو اړیکو، د هېواد په امنیتي وضعیت او نورو مهمو مسایلو خبرې وکړې.
له دې ټولو سره سره، اجرائیه رییس د ملګرو ملتونو سازمان د عمومي غونډې په څنډه کې د ډنمارک او بلجیم له لومړيو وزیرانو سره لیدنې وکړې او د دواړو لورو ترمنځ د اړیکو په پراختیا ټینګار وشو.
