په ټاکنو کې له بایومېټریک سیستم استفاده او پایله یې

د ټاکنو کمېسیون پلان لري چې د ولسي جرګې په ټاکنو کې له کوچنیو بایومېټریک ډیوایسونو(Mini Biometric Fingerprint Scanner) څخه د درغلیو د مخنیوي په خاطر کار واخلي.

لومړی خو دا ښه اقدام دی چې له ټکنالوژۍ څخه په ټاکنو کې کار واخیستل شي. بایومېټریک سیستم څه نوې خبره نه ده. پخوا به خلکو په اسنادونو او کاغذونو باندې رنګ کړې ګوتې لګولې، خو اوس تر ډېره بایومېټریک ډیجیټل شوی. له دغه ډول وړو ډیوایسونو څخه په ترافیکې، بانکي، طبي، اداري برخو او ان سمارټ فونونو کې هم ګټه اخیستل کېږی.

زما په نظر د ټاکنو کمېسیون ځکه دا کار کوي چې له سیاسي اړخونو څخه په دوی فشار دی او دوی د سیاسي ډلو د خولې بندولو لپاره دا اسانه او ښه لاره بللې، ځکه ډېری مخالف سیاسیون بیا په ټکنالوژۍ نه پوهېږي، نو ځکه له دوی سره د دغه سیستم په څرنګوالی بحث نه کوي.

خو په دومره لږ وخت کې د دې ټکنالوژۍ څخه په ملي سطحه ګټه اخیستنه ممکن سخته وي، یا ښه نتیجه ورنه کړي. دلایل یې ډېر دي. لومړی  دلیل یې دا دی چې دا واړه بایومېټریک ډیوایسونه د ګوتو یونیک تصویر اخلي او په ډېټابېس کې یې د هغه کس له معلوماتو او ډېټا سره یو ځای کوي، نو چې ډېټابیس نه وي، څنګه به کېږي؟ یعني لومړی خو دا سیستم زېربنا نه لري، ځکه له مخکې کمېسیون یا په ټوله کې دولت د خلکو بایومېټریک ډېټا نه لري. نو دوی باید په عین وخت کې د خلکو ډېټا را ټوله کړي او هم داسې یو لوی معیاري ډېټابېس رامنځته کړي او هم انټیکرېټ کړي او هم د ډوپلېکېشن یا نورو ستونزو مخه ونیسي.

غوره خو دا وه چې لومړی باید د خلکو معلومات ډیجېټل شوي وای. لنډ مثال یې د کانکور دی. لومړی زده کوونکي کانکور ته ثبت نام کوي او وروسته بایومېټریک کېږي. لومړی خو له تخنیکي اړخه چې دا سیستم معیاري وي او د ټاکنو تر تر سره کېدو هم یوه میاشت وخت پاتې وي، نو ستونزمنه ده او دا ډیوایسونه په یوازې سر درې څلور کاره نه شي کولای او یا که یې کوي، نو په معیاري بڼه نه کېږي. د کارکوونکو روزل خو لا پر ځای پرېږده.

دویم د انتخاباتو په ورځ په ټولو انتخاباتي سایټونو کې دا ټول ډیوایسونه یو او بل سره انټکرېټ کېدای نه شي. يو د انټرنېټ ستونزه ده او بل ډیوایسونه کوم مرکزي انلاین سرور نه لري او که یې ولري هم، بیا ټول خلک دلته راجسټر نه دي او افلاین هویت پېژندنه ناممکنه ده چې په هغه لحظه کې یې په اتومات ډول چک کړي چې شته یا نه یا یې رایه ورکړې کنه؟ يعنې د ټاکنو په ورځ دی د یو کس د څو وارې رایې اچونې مخه نه نیسي. وروسته به دا ټوله ډېټا سره یو ځای کېږي، هغه هم د یو مرکزې سیستم په وسیله بیا به سمې، باطلې، یو ځلي او څو ځلي رایې معلوموي. هغه هم که دا ډیوایسونه ټول راټول شي او د هغې ورځی تر پایه کار وکړي.

درېیم، نه پوهېږم د دې ډیوایسونو ډېټا راټولولو سيستم او څرنګوالی څه ډول دی؟ معمولاً بایومېټریک یو سیستم ته د ننوتلو، پېژندلو، خوندیتوب، پیسو لېږلو، جرایمو په کمولو، بګرونډ چکولو، امنیت او د یو چا د هویت د معلومولو لپاره کاريږي. که په معیاري او خوندي بڼه نه وي، نو نه یوازې چې اوس به مو درد دوا نه کړي، بلکې د دې برعکس پایلې به ولري.

اېس ډي کي یې په کومه ژبه کې ده؟ معمولاً د بایومېټریک د ډیوایسونو سافټویرونه او اېس ډي کي یې په C, C++, Java, C# .net او نورو ژبو کې وي، که ایس ډي کي یې او نور پلټفارم یې په جاوا ژبه کې وي، نو دا ډېټا به د برېښنایې تذکرو په سیستم کې هم په درد وخوري، ځکه د برېښنایې تذکرو د بایومېټریک سیستم هم په جاوا بایومېټریک کې دی، کنه دا ډېټا به بیا زموږ په درد ونه خوري، بلکې ممکن ستونزې هم جوړې کړي.

څلورم، دا ډيوایسونه څو ډولونه لري. ځینې په رڼا کې ښه کار کوي او ځینې په تیاره کې، ځینې یې د لندو، خوږ، سوو، سولېدلو او چټلو ګوتو په سکن کولو کې ستونزې لري. له ما نه د بي بي سي خبریالې دا پوښتنه وکړه چې د انتخاباتو خپلواک کمېسیون چارواکو موږ سره په مرکه کې ویلي چې موږ د یو کس ټول بایومېټریک په څلوېښت ثانیو کې اخیستلی شو، ستاسو په نظر دا ممکنه ده؟ ما ورته وویل فنګرپرېنټ سکن د یوي ثانیې کار دی، خو دلته یوازې د ګوتو سکن نه دی، بلکې د یو کس په اړه معلومات لکه نوم، د پلارنوم، د تذکرې نمبر… د رایې پاڼې نمبر او دې ته ورته نور معلومات دي چې ممکن د هر کس د نوبت او ثبت او سکن یې څو دقیقې وخت ونیسي، کنه نو دوی څنګه معلوموي چې کوم کس څو ځلي رایه اچولې؟ کله چې دا ټول وشول بیا بایومېټریک ورته ویلی شو. کنه یوازې د ګوتې سکن ته فنګرپرېنټ ویل کېږي. که چېرې د یو رایه ورکوونکي ګوته خوږ، خیرنه یا بله جلدي ستونزه ولري، یوازې د ګوتو سکن یې څو دقیقې وخت نیسي. کله کله دا کار نه کېږي او د نورو هویتي معلوماتو ثبت خو لا پرېږده.

پنځم، که چېرې دا سیستم دوی له نن څخه وروسته یا له تېرو دوو اونیو څخه را په دې خوا راوړي او شاوخوا په دې یوه میاشت کې یې اماده کوي، نو دا هغه ډیوایسونه دي چې زه یې خپل دفتر ته، بل یې روغتون ته او بل یې بانک او یا بل څه ته اخلي. یعني دا یو کسټومایز او ځانګړي څه نه دي. معمولاً کله چې دولت یو څه اخلي، نو د عام بازار په نسبت یې اړوند چارواکي ورته څو برابره په لوړه بیه اخلي. ممکن یو لوی دلیل یې اداري فساد وي او بل دوی دا سیستم په دویم او کله کله په درېیم او څلورم لاس اخلي، خو د دغه هر ډیوایس بیه له ۴۵ ډالرو څخه پیلېږي او ممکن لوړه بیه یې د زر ډالرو په شاوخوا کې وي.